Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik sisteminin formalaşmasında bu gün Azərbaycan-Türkiyə tandemi müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Indi belə görünür ki, yaxın tezlikdə bu tandemə Gürcüstanın da qoşulması mümkündür. Bunu Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanla Gürcüstanın baş naziri İrakli Qaribaşvili arasında baş tutan telefon danışığı da təsdiq edir.
Məlumata görə, danışıqlarda Türkiyə-Gürcüstan münasibətləri, regional məsələlər diqqət mərkəzində olub. İrakli Qaribaşvili Türkiyədəki meşə yanğınlarından təəssüfləndiyini bildirib. Ərdoğan isə, öz növbəsində, yanğına qarşı mübarizədə dəstəyə görə Qaribaşviliyə təşəkkür edib. Türkiyə-Gürcüstan strateji tərəfdaşlığının bu günlərdə daha da genişləndiyini qeyd edən Ərdoğan Gürcüstanı regional əməkdaşlığın açarı olaraq gördüyünü vurğulayıb. Regional nəqliyyat, elektrik xətlərinin səmərəliliyini və təhlükəsizliyini təmin etmək üçün birgə tədbirlərin əhəmiyyətini xüsusi vurğulayan Ərdoğan nazirlər və deputatlar tərəfindən uğurla həyata keçirilən Türkiyə-Gürcüstan-Azərbaycan üçtərəfli mexanizmini liderlər səviyyəsində də canlandırmaq arzusunu ifadə edib.Tiflis buna müsbət yanaşır.
Qeyd edək ki, Bakının təşəbbüskarı olduğu üçtərəfli əməkdaşlıq formatlarından biri məhz Azərbaycan-Gürcüstan-Türkiyə əməkdaşlığıdır. Bu üçlük Cənubi Qafqazdan əlavə Xəzər-Qara-Aralıq dənizi hövzələrini birləşdirən strateji bölgəni də əhatə edir. Bu üçbucağın formalaşmasının əsasında tarixi və mədəni əlaqələr, coğrafi qonşuluq, vahid tranzit dəhlizinin tərkib hissələri olmaq, birgə iqtisadi əməkdaşlıq üçün əlverişli şərait və siyasi iradə dayanır. Hər üç ölkə bir-biri ilə strateji tərəfdaşdır. Belə ki, Azərbaycan həm Türkiyə, həm Gürcüstanla, eləcə də Türkiyə ilə Gürcüstan öz aralarında strateji tərəfdaşdır. Ümumiyyətlə, Azərbaycan-Gürcüstan-Türkiyə üçtərəfli əməkdaşlığının yaranması iqtisadi maraqlar üzərindən başlayıb. Belə ki, Azərbaycanın karbohidrogen ehtiyatlarının mənbəyi və istehsalçısı, Gürcüstanın coğrafi mövqeyi və tranzit imkanları, Türkiyənin isə daxili enerji tələbatı və regional qovşaq olması üçtərəfli əməkdaşlığın təbii əsaslarını təşkil edir. Birgə enerji və nəqliyyat dəhlizlərinin yaradılması isə bu yanaşmanı həm də tarixi zərurətə çevirib. Azərbaycan öz tərəfdaşları ilə birgə Avropanın enerji təhlükəsizliyinin təminatında mühüm rol oynayır. Artıq istifadə edilməkdə olan Bakı-Tiflis-Ceyhan, Bakı- Tiflis-Ərzurum boru kəmərləri, Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu, “İpək Yolu”, TAP və TANAP bu üçtərəfli əməkdaşlığın əsas dayaqlarıdır. Bu layihələrdən ölkələrimiz siyasi, maliyyə-iqtisadi, sosial dividendlər əldə edir, nəinki regionda, eləcə də beynəlxalq müstəvidə nüfuzlu tərəfdaş qismində çıxış edirlər. Azərbaycanın və Orta Asiya regionunun enerji resurslarının Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropa bazarına nəql edilməsi, ölkələrimizin Avropanın enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasında mühüm rol oynaması isə regionun əhəmiyyətini daha da artırır. Üçtərəfli formatda müxtəlif tədbirlərin davam etdirilməsi, ölkələrimizin regionları arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsi, dövlətlərarası elektrik enerjisi mübadiləsi imkanlarının artırılması, maliyyə institutlarının iştirakı ilə birgə investisiya fondlarının yaradılması da prosesə müsbət təsir edir. Turizm sahəsində əlaqələrin genişləndirilməsi, Asiya ilə Avropanı birləşdirən və hər üç ölkənin ərazisindən keçən nəqliyyat dəhlizlərinin səmərəliliyinin, onların digər nəqliyyat dəhlizləri ilə müqayisədə rəqabət qabiliyyətinin artırılması Azərbaycan-Türkiyə-Gürcüstan regional əməkdaşlığının daha da genişlənməsində əhəmiyyətli rol oynayır. Bu uğurların fonunda regionda yalnız bir ölkə - Ermənistan hələ də regional proseslərdən kənarda qalıb. Lakin buna baxmayaraq, Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik sisteminin formalaşdırılması kontekstində Ermənistan amilini nəzərə almaq lazımdır. Ermənistan hələ də Rusiya ilə Türkiyə və Azərbaycanın arasını vurmaq, Azərbaycanla Gürcüstan arasında problem yaratmaq, Azərbaycan-İran münasibətlərini ləkələmək kimi mənfur işlərlə məşğuldur. Halbuki, 44 günlük müharibədən sonra Ermənistanın da regional birliklərə qoşulmaq şansı yaranıb. İrəvan nəzərə almalıdır ki, Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstan artıq konkret model üzrə hərəkət edir. Bu prosesin bir sıra vacib məqamlarını vurğulamaq olar. Hər şeydən öncə, bu üç dövlət Cənubi Qafqazda regional əməkdaşlığın inkişafında maraqlı olub, beynəlxalq hüququn imkan verdiyi çərçivədə müxtəlif layihələrin reallaşdırılmasında fəal əməkdaşlıq edir. Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstan Cənubi Qafqazda beynəlxalq layihələrin həyata keçirilməsində dayanıqlı surətdə fəaliyyət göstərə bilir. Bu stabillik onu deməyə əsas verir ki, həmin ölkələrin regional əməkdaşlıqla bağlı təsəvvürləri üst-üstə düşür. Şübhəsiz ki, belə bir geoiqtisadi maraq ortaqlığı geosiyasi və təhlükəsizlik müstəvilərində də bu dövlətlərin real əməkdaşlığına imkanlar yaradır. Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstan regional təhlükəsizlik, hərbi, hərbi-texniki, hərbi təhsil, hərbi tibb sahələrində əməkdaşlıq, birgə hərbi təlimlərin keçirilməsi, hərbi mütəxəssislərin qarşılıqlı səfərlərinin təşkili və qarşılıqlı maraq doğuran digər məsələlər barəsində də vahid mövqe sərgiləyir. Bunlar Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstanın Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik sisteminin yaradılmasının aparıcı dövlətləri olduğunu təsdiq edir. İndiki mərhələdə Ermənistandan başqa regionda destruktiv mövqe tutan ölkə yoxdur. Maraqlıdır ki, hətta Rusiyanın regional əməkdaşlıq və sabitliyə ciddi töhfələr verdiyi bir mərhələdə də Ermənistan konstruktiv addım atmaq istəmir. Bu isə indiki halda Ermənistanın özünə ciddi ziyan vurur.
Tahir TAĞIYEV
