Əfqanıstanda cərəyan edən son hadisələr bu ölkədə yeni qaçqın dalğasının başlanması üçün də əlverişli zəmin yaradır. Əfqanıstandan qaçqınlar Mərkəzi Asiya ölkələri, eləcə də İran vasitəsilə çıxmağa çalışırlar. Hazırda İran vasitəsiilə əfqan qaçqınların bir hissəsi Türkiyəyə üz tutmağa çalışır. Lakin onların müəyyən hissəsinin Azərbaycana da yönəlməsi istisna deyil.
Qeyd edək ki, bundan əvvəl Azərbaycana əfqan qaçqınlar gəlib. Lakin bu dəfə onların sayının daha çox olması gözlənilir. Məsələ ilə bağlı rus hərbi ekspert Aleksandr Xrolenko qeyd edir: “Əfqanıstan İslam Respublikası hərb-siyasi cəhətdən dikinə enməkdə davam edir. Münaqişə tərəflərinin müxtəlif qütblü maraqları ölkəni və xalqı parça-parça edir. ABŞ-ın hərbi hava qüvvələri əfqan şəhərlərini bombardman edir, taliblər hücumu genişləndirir – hər iki tərəf "yolüstü" dinc əhalini də məhv edir. Əfqanıstandan Mərkəzi Asiyaya qaçqın axını artır və Tacikistan 100 min nəfəri qəbul etməyə hazırdır. Əfqanıstan sərhədləri yaxınlığında Özbəkistan, Tacikistan, Qırğızıstan və Rusiya qoşunları irimiqyaslı manevrlərin həyata keçirilməsi üçün cəmləşirlər”. BMT-nin missiyasının (UNAMA) məlumatlarına görə, 2021-ci ilin birinci yarısında Əfqanıstanda dinc əhali arasında qurbanların sayı 5183 nəfərə çatıb. Bu, 2020-ci ilin yanvar-iyun aylarına nisbətən 47% çoxdur. Həm də ölən və yaralananların 46%-ni qadınlar və uşaqlar təşkil edir, qurbanların 25%-i isə hökumət qoşunlarının hesabındadır.
ABŞ hərbi hava qüvvələri Əfqanıstan ordusuna dəstək üçün hava zərbələrinin sayını artırıb. ABŞ generalı Kannet Makkenzi yaxın həftələr ərzində bombardmanların davam etdiriləcəyini vəd edir və Əfqanıstan hökumətini "ağır sınaqlar" gözlədiyini bildirir. Öz növbəsində taliblər ABŞ hərbi hava qüvvələrinin hücumlarını pisləyərək qeyd ediblər ki, Qəndahar və Gilmənddəki hücumlar nəticəsində təkcə yaraqlılar deyil, dinc əhali də həlak olub. “Taliban” bəyan edir ki, "öz ərazisini qətiyyətlə qorumaq" və müharibənin davam edəcəyi təqdirdə hücum əməliyyatlarını genişləndirmək niyyətindədir. Hələlik isə, müharibənin sona çatacağına dəlalət edən heç bir şey yoxdur. Fəal hərbi əməliyyatlar Nəngərhar, Paktika, Loqar, Qəzni, Qəndəhar, Herat, Bəlx, Cauzdan, Səməngan, Səri-Pul, Gilmənd, Bədəxşan, Gündüz və Bəğlan vilayətlərində hərbi əməliyyatlar qeydə alınıb. Əfqanıstan hökuməti yaraqlıların gecə saatlarında hərəkətinin qarşısını almaq üçün ölkənin 34 əyalətindən 31-də fövqəladə vəziyyət elan edib.
Taliblər nəzarət etdikləri əraziləri genişləndirirlər. Yerli əhaliyə qarşı terror həyata keçirir, təzəcə ələ keçirdikləri rayonlarda qadın və uşaqları öz qulları hesab edirlər. Dinc sakinlər yeni, sərt qanunlardan, zor gücünə nikahlardan, yetkinliyə çatmamış şəxslərin "mücahid"lər sırasına cəlb edilməsindən ciddi şəkildə narahatdırlar. Yaraqlılar ABŞ-la əməkdaşlıq etmiş "xainləri" axtarıb tapır, məhv edirlər. Bir müddət əvvəl Xost əyalətində taliblər heç bir istintaq və məhkəmə olmadan 32 yaşlı tərcüməçi Suxayl Pardisin başını kəsiblər. Təsadüfi deyil ki, 20 min nəfər əfqanıstanlı tərçüməçi ABŞ-a immiqrasiya vizası üçün ərizə ilə müraciət ediblər. “The Wall Street Journal” məcmuəsi bu günlərdə Vaşinqtonun 35 min əfqan tərcüməçini və onların ailə üzvlərini ABŞ-ın Qətər və Küveytdəki hərbi bazalarında yerləşdirəcəyi barədə xəbər verib. Amma Aleksandr Xrolenko qeyd edir ki, amerikalılarla əməkdaşlıq edənlərin heç də hamısı vizalardan və ABŞ-ın "ərəb qonaqpərvərliyindən" yararlana bilməyəcəklər. O xatırladır ki, Əfqanıstanda təqribən otuz müxtəlif terrorçu qruplaşma, o cümlədən 10 min nəfər İŞİD yaraqlısı fəaliyyət göstərir. “Əl-Qaidə” üzvləri isə ölkənin 15 vilayətində var: “Bu cür "dəhşətli qatışıq" dinc əhaliyə, Kabildə kimin - hazırkı hökumətin və yaxud fərziyyə olaraq taliblərin hakimiyyətdə olmasından asılı olmayaraq uzunmüddətli narahatlıq vəd edir. Əfqanıstanda beynəlxalq terrorçuluq sadə şəkildə yoxa çıxmayacaq. Əfqanıstan qaçqınlarının artan axını böyük potensiala malikdir. 1996-2001-ci illərdə mövcud olmuş "əmirlik" dövründə taliblərin nəzarətində olmayan Pəncşer əyalətində "işğal olunmuş" mərkəzi və cənub rayonlarından 500 min nəfərə qədər qaçqın var idi. Bu insanlar faktiki olaraq aclıq çəkirdilər, yeməkləri və suları çatmırdı, lakin taliblərin hakimiyyəti bundan daha da pis idi. Əgər sabah "İslam əmirliyinin" doğma torpaqlardan sıxışdırıb çıxardığı yüz minlərlə əfqan Mərkəzi Asiyada peyda olsa, həmsərhəd Tacikistan, Özbəkistan və Türkmənistanda humanitar böhran çox qorxulu bir gerçəkliyə çevriləcək”.
ABŞ-ın bütün hərbi qüvvələrinin Əfqanıstandan çıxarılması prosesinə başlanandan bəri ölkədəki toqquşmaların şiddətlənməsinin ardınca Türkiyəyə keçənlərin sayında da artımın olduğu qeyd edilir. Türkiyə Sığınacaq və Miqrasiya Araşdırmaları Mərkəzinin direktoru Metin Çorabatır BBC Türkcəyə danışarkən qeyd edib ki, 1979-cu ildə Sovet İttifaqının Əfqanıstana müdaxiləsiylə başlayan müharibədən başlayaraq, Suriya böhranına qədərki dövrdə ölkədən çıxan qaçqın sayına görə Əfqanıstan dünyada birinci yerdə olub. Uzun müddət Pakistan və İranın ən çox əfqan qaçqını qəbul edən ölkələr olduğunu deyən Çorabatır əfqanların Türkiyəyə 2006-2007-ci illərdən etibarən gəlməyə başladığını bildirib. Əfqanların son illərdəki köçü ilə əlaqədar Çorabatır qeyd edir ki, gələn miqrantlar "xüsusilə çobanlıqla məşğuldurlar: "İmmiqrasiya İdarəsi onları ya qeydiyyata alır və ya dərhal rədd edir. Bəzi mühacirlər isə ümumiyyətlə müraciət ərizəsi vermirlər. Türkiyədə vaxtın keçməsini gözləyirlər. Pul yığanda Əfqanıstandakı qohumlarına göndərirlər və ya bir gün Qərbə getmək üçün insan qaçaqçılarına verirlər. Ya da yalnız özlərini dolandırmaq üçün yaşayırlar". İndi hesab edilir ki, Əfqanıstanda vəziyyət gərginləşməkdə davam edərsə, Türkiyəyə, həmçinin yuxarıda qeyd olunduğu kimi Azərbaycana gələn əfqan qaçqınların sayı xeyli artacaq.
Tahir TAĞIYEV
