Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin Rusiyaya işgüzar səfərində gözlənildiyi kimi xüsusi diqqət mərkəzində yer alan əsas məsələlərən biri də 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanatın icrası ilə bağlı oldu.
Belə ki, Prezident İlham Əliyev Rusiyanın dövlət başıçısı Vladimir Putinlə görüşdə bu məsələyə diqqəti çəkərək bildirib: “Əlbəttə, regionda münaqişədən sonrakı vəziyyət mövzusu da var. Biz sizinlə daim əlaqə saxlayırıq. Hərbi əməliyyatlar başa çatandan sonra ötən səkkiz ay ərzində, zənnimcə, yanvar ayında Moskvada şəxsən görüşümüz və telefon söhbətlərimiz vəziyyətin sabitləşdirilməsi işində çox mühüm rol oynayıb. Biz qətiyyətlə münaqişədən sonrakı dövrün maksimum ağrısız keçməsi əzmindəyik. Düşünürəm ki, ümumi səylərimizlə buna nail olacağıq”.
Qeyd edək ki, prezidentlərin bu ilin yanvarında baş tutan görüşlərində əsas diqqət mərkəzində yer alan məsələ regionda nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin bərpa edilməsidir. Bura daxil olan əsas məsələlərdən biri isə Zəngəzur dəhlizidir. Bu mənada tam qətiyyətlə demək olr ki, prezidentlərin budəfəki görüşündə də Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı məsələ xüsusi diqqət mərkəzində yer alıb. Çünki bu dəhlizin reallaşması Azərbaycanla yanaşı, Rusiyanın da xüsusi diqqət mərkəzindədir. Milli Məclisin İqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin üzvü olan deputat Vüqar Bayramov da qeyd edir ki, Zəngəzur dəhlizinin reallaşması yalnız Azərbaycanın deyil, bütövlükdə regionun iqtisadi və strateji maraqları baxımından vacib hesab olunur”. Millət vəkilinin fikrincə, son danışıqlar göstərdi ki, bütövlükdə region ölkələri kommunikasiyaların bərpasında maraqlıdır. Təbii ki, Azərbaycan da Zəngəzur dəhlizinin açılması və bu dəhliz vasitəsilə həm sərnişin, həm də yüklərin daşınmasının reallaşmasını prioritet hesab edir: “Cənubi Qafqaz həssas bölgədir. Bu bölgədə dayanıqlı sülhün formalaşması üçün birmənalı şəkildə kommunikasiyaların paralel olaraq bərpası vacibdir. Bu baxımdan Zəngəzur dəhlizinin açılması məhz bu kommunikasiyaların bərpası baxımından vacib layihələrdən və elementlərdən biridir. Azərbaycanın da mövqeyi kommunikasiyanın bərpasının paralelliyini qoruyub saxlamaqdan ibarətdir. Bu istiqamətdə sözsüz ki, həm Rusiya, həm də Avropa İttifaqının da təşəbbüslərinin genişlənməsi vacib idi. Moskvada Rusiya və Azərbaycan prezidentlərinin keçirdiyi son görüşdə də məhz müzakirə edilən əsas məsələlərdən biri kommunikasiyaların bərpası ilə bağlı idi. ommunikasiyaların bərpası eyni zamanda Zəngəzur dəhlizinin reallaşdırılması baxımından da vacibdir”. Dəhlizdən faydalana biləcək ölkələr siyahısında Rusiya, İran, Türkiyə və digər region ölkələrinin də olduğunu deyən Vüqar Bayramov vurğulayıb ki, Zəngəzur dəhlizi Rusiyanın öz məhsullarını da həmin dəhliz vasitəsilə daşıya bilməsinə imkan verəcək: “Zəngəzur dəhlizi həm də Şərq-Qərb beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinə inteqrasiya olunacaq. Bu da müvafiq istiqamətdə beynəlxalq yük daşımalarının həyata keçirilməsinə, Rusiyanın da bu dəhlizdən faydalanmasına imkan verəcək. Azərbaycan üçün də bu layihənin tezliklə həyata keçirilməsi prioritetdir. Çünki, bununla Azərbaycan Şərqi Zəngəzuru Qərbi Zəngəzur vasitəsilə Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə birləşdirəcək. Artıq son görüş də göstərdi ki, bu, yalnız Azərbaycan üçün deyil, eyni zamanda region və regionun aparıcı ölkələri üçün də prioritet məsələyə çevrilib”.
Əslində, üçtərəfli bəyanatların yerinə yetirilməsi məhz Zəngəzur dəhlizinin açılmasından keçir. Çünki dəhliz açılmazsa, tərəflər arasında əməkdaşlıq mümkün olmayacaq. Bəyanatın bununla bağlı maddəsinin reallaşması tərəflər arasında etimad mühitinin yaranmasına da yardım edəcək. Bu, Ermənistanla Azərbaycan arasında dövlət sərhədi məsələsinin həllinə təkan verər. Sərhədlərin tanınması isə perspektivdə tərələf arasında sülh sazişinin imzalanmasını tezləşdirər. Beləliklə, regionda sülhün yaranması, təhlükəsizliyin təmini və əməkdaşlıq əhəmiyyətli dərəcədə Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə başlayır. Bunu Moskva da istəyir. Erməni politoloq Suren Sarkisyan isə məsələ ilə bağlı qeyd edir: “Azərbaycanın Naxçıvan, daha sonra Türkiyə ilə əlaqəsini təmin edəcək Zəngəzur dəhlizi regional təhlükəsizliyə ciddi təsir edəcək. Burada ən vacibi kimin təhlükəsizlik zəmanətçisi olacağıdır. Bu, çətin ki, biz olaq. Bu ya ruslar, ya da türklər olacaq”. Sarkisyan türklərin Ermənistana nəzarəti təmin etmək, şimal-cənub hərəkətini tam nəzarətə almaq üçün dəhlizi tabelikləri altına almaq istədiklərini deyib. O, rusların bu nəzarəti Türkiyə-Azərbaycan əməkdaşlığını idarə etmək və öz mövqelərini gücləndirmək üçün arzuladığını bildirib: “Türkiyə-Azərbaycan tandeminin Ermənistana təzyiqi İrəvanı zəif olduğu müddət ərzində daha sürətli güzəştlərə məcbur etmək üçündür. Putin bizi ağrılı güzəştlərə hazırlayır, bu isə o deməkdir ki, yol olacaq və bu, demarkasiya ilə paralel gedəcək. Eyni zamanda ruslar söz problemlərini nəzərə alaraq, zaman udmağa cəhd edirlər”.
Tahir TAĞIYEV
