Məlum olduğu kimi 2011-ci ildən başlayaraq, 500 nəfərə yaxın türk əsgər və polisi Azərbaycan heyəti ilə bərabər Əfqanıstanda xidmət edir. Bu xidmətin qarşıdakı dövr ərzində də davam etməsi gözlənilir. “Taliban” hərəkatı buna qarşı çıxsa da, Əfqanıstan hökuməti tamam fərqli mövqedədir. Bundan başqa, Əfqanıstan hökuməti son illər ərzində Türkiyə və Azərbaycanla münasibətlərini dinamilk şəkildə inkişaf etdirir, birgə iqtisadi layihələr həyata keçirir.
ABŞ və NATO qoşunlarının Əfqanıstandan çıxmasından sonra isə bu ölkədə vəziyyət gərginləşib. Məsələ burasındadır ki, Türkiyə hökuməti ABŞ-la razılaşaraq, öz hərbi qüvvələrini Əfqanıstanda saxlayır. Bu qüvvələr Kabil hava limanına nəzarət edəcək. Türkiyə hərbçiləri ilə birlikdə Azərbaycan sülhməramlı qüvvələrinin də Əfqanıstanda qalması istisna olunmur. İndilikdə “Taliban” hərəkatı Türkiyəyə hərbçilərini Əfqanıstandan çıxarmaqla bağlı çağırış edib. Bununla bağlı “Taliban”ın yaydığı bəyanatda bildirilib ki, BMT və beynəlxalq ictimaiyyətin dəstəklədiyi və Türkiyə də daxil olmaqla, əksər ölkələr tərəfindən alqışlanan Doha razılaşmasına əsasən, bütün xarici dövlətlərin qüvvələri Əfqanıstandan geri çəkilir: “Ancaq razılaşmaya baxmayaraq, Türkiyə hökuməti ABŞ-la razılaşaraq öz hərbi qüvvələrini Əfqanıstanda saxlayır. Əfqanıstan İslam Əmirliyi və əfqan xalqı Türkiyə ilə tarixi, mədəni və dini əlaqələr saxlayır, lakin işğalın genişləndirilməsi, ölkəmizin daxilində Türkiyə məmurlarına qarşı kin və düşmənçilik hisslərini oyadacaq və ikitərəfli əlaqələrə zərər verəcək”. “Taliban” Türkiyə rəhbərliyinin bu qərarını yanlış addım kimi qiymətləndirib: “Bu bizim ərazi bütövlüyümüzün, suverenliyimizin pozulmasıdır və milli maraqlarımıza ziddir. Əfqanıstan İslam Əmirliyi türk və əfqan xalqları arasında problemə səbəb olduğu üçün bu qərarı ən sərt şəkildə qınayır. Biz Türkiyə rəsmilərini hər iki ölkə üçün zərərli olan bu qərarı ləğv etməyə çağırırıq”. Rus hərbi ekspert Aleksandr Xrolenko isə hesab edir ki, baş verənlər təsadüfi xarakter daşımır: “Taliblər Ankara və Vaşinqtonun Kabil hava limanının mühafizəsi və ona nəzarət üçün saxlamaq istədikləri türk hərbçilərinə qarşıdırlar. Buna paralel olaraq, vəhşiləşmiş “İslam Əmirliyi" yaraqlıları hərbi əsirləri – öz ölkələrinin vətəndaşlarını güllələməyə başlayıblar. Əfqanıstan Birləşmiş Ştatlar və onun müttəfiqlərinin nüfuzu ilə birlikdə uçuruma doğru gedir. “Taliban” rəsmən Əfqanıstan ərazisində olan Türkiyə qoşunlarının ABŞ-la bağlanmış sazişi, ölkənin suverenliyi və ərazi bütövlüyünü pozduğunu bildirərək, Türkiyə üçün problemlər ola biləcəyini vəd edib. Bir müddət əvvəl Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyip Ərdoğan ABŞ hökuməti ilə 2021-ci il avqustun 31-dən etibarən qeyri-müəyyən müddətə Kabil hava limanının mühafizəsi barədə razılıq əldə olunduğunu bildirib. Paytaxt aeroportunun təhlükəsizliyinin ABŞ və alyans qoşunlarının Əfqanıstandan çıxarılmasından sonra NATO ölkələrindən birinin qüvvələri tərəfindən təmin edilməsi ilkin olaraq mümkünsüz görünürdü. Belə ki, obyekt Kabilin şimal hissəsində yerləşir və şəhərin inşaat və kommunikasiya sistemlərinə inteqrasiya olunub. Ölkədə avtomobil və dəmir yolu şəbəkəsinin inkişaf etməməsi bu hava limanını Əfqanıstandan kənara və bura düşmək istəyənlər üçün əsas "portala" çevirir. Beləliklə, kim aeroporta nəzarət edirsə, faktiki olaraq paytaxtın və xeyli dərəcədə də ölkənin sahibi də elə odur. Təbii ki, taliblər bunu anlayır və öz "əmirliyində" hakimiyyəti öz opponentləri ilə də bölüşmək niyyətində deyillər, qalsın ki, əcnəbi qoşunlarla. Hazırda taliblər ölkənin 398 qəzasından 250-nə nəzarət edir. ABŞ öz qoşunlarının çıxarılmasını təqribən 95% başa çatdırıb. Tendensiyalar aşkardır”.
Ekspert qeyd edir ki, Əfqanıstanın şimal sərhəd rayonlarında hökumət qüvvələri və xalq müqavimət dəstələri ilə “Taliban” qüvvələri arasında qızğın döyüşlər davam edir: “Taliblərin qonşu ölkələrin sərhədlərinin toxunulmazlığı barədə vədlərinə baxmayaraq, Mərkəzi Asiya müharibə xaosuna çox təhlükəli dərəcədə yaxındır. Son həftə ərzində Əfqanıstanın Gündüz, Bədəxşan, Badgis və Herat əyalətlərində döyüş əməliyyatlarının intensivliyi artıb və bu döyüşlər nəticəsində yüzlərlə hərbi qulluqçu, talib və dinc sakin həlak olub. Digər tərəfdən, taliblər ələ keçirdikləri qəzalarda vəhşilik etməkdə davam edirlər – yerli qadın sakinləri zorla arvadlığa götürür, xalqın narazılığını "əmirliyin" yeni qaydaları ilə yatırırlar (televiziyadan, smartfonlardan, musiqidən və Avropasayağı geyimdən imtina) və hətta əsirləri də məhv edirlər.
Mərkəzi Asiyada ən uzun və təhlükəli olan Tacikistan sərhədi, demək olar ki, tamamilə taliblərin nəzarətinə keçib. Əfqanıstanın Gündüz şəhərinin 60 kilometrliyində yerləşən "Şerhan-Bəndər" nəzarət-buraxılış məntəqəsinin ələ keçirilməsi ABŞ üçün xüsusi ilə alçaldıcı zərbə olub. Çünki uzunluğu 700 m olan və bərələri əvəz edən 37 milyon dollar dəyərində körpü 2007-ci ildə ABŞ hökumətinin maliyyə dəstəyi ilə inşa edilib. Bu gün həmin körpüdə "gömrük rüsumlarını" “Taliban” yaraqlıları toplayır. Təsadüfi deyil ki, Rusiya və Tacikistan Əfqanıstanla sərhəddə yeni sərhəd zastavasının inşasına başlayıb. Maraqlıdır ki, “Taliban siyasi ofisi" İstanbuldakı danışıqlara laqeyd yanaşaraq, əvəzində Moskva, Tehran və Mərkəzi Asiyanın bəzi paytaxtlarını ziyarət edib. Son günlər baş verən hadisələr və tendensiyalar bizi əmin edir ki, ABŞ və onun müttəfiqləri artıq Əfqanıstan İslam Respublikasının qanuni rəhbərliyinə heç nə ilə kömək edə bilməzlər. Taliblər hələ Kabildəki hökumətə qalib gəlməmiş Vaşinqtonu üstələyiblər – amerikalılar fəal şəkildə Vyetnamdan sonrakı ən sarsıdıcı geosiyasi məğlubiyyətin günahkarlarını axtarır. Birləşmiş Ştatlar son yetmiş ildə bütün müharibələrdə məğlub olublar, lakin Əfqanıstan onlarla ölkənin iqtisadi potensialı və yüksək texnologiyalı həmrəyliyinə rəğmən 20 il ərzində Şərqi dəyişməyə nail ola bilməyən Qərbin tarixində xüsusi bir səhifədir”. İndi bə şəraitdə Türkiyənin Əfqanıstanda qalması və əfqan hökumətinin bu istəyi tamam fərqli vəziyyət yarada bilər. Hesab edilir ki, Türkiyə əfqan hökumətinin dəstəyi ilə bu ölkədə stabiilikdə mühüm rol oynaya bilər. Bu prosesdə isə Türkiyə hərbçilərinə azərbaycanlı sülhməramlılar da hərtərəfli dəstək verməyə hazırdır.
Samirə SƏFƏROVA
