Rusiya prezidenti Putin Ukrayna ilə münasibətlərə dair yazdığı geniş məqalədə qeyd edib ki, SSRİ-nin yaradılması haqqında Bəyannamədə və Konstitusiyada respublikalara ittifaqdan sərbəst şəkildə çıxma hüququnun verilməsi ilə dövlətçiliyimizin əsasına “gec partlayan mina” qoyuldu.
Prezident qeyd edib ki, Sov.İKP-nin rəhbər rolu haqqında sığorta mexanizmi yoxa çıxan kimi ölkə daxildən dağıldı. “Suverenlik paradı” başlandı. 8 dekabr 1991-ci ildə MDB-nin yaradılması haqqında Belovejsk sazişi imzalandı. Elan olundu ki, SSRİ beynəlxalq hüququn subyekti və geopolitik reallıq kimi mövcudluğuna son qoyur”.
Putin Leninin bolşevik hökumətinin addımlarını sərt tənqid edib: “Bolşeviklər rus xalqına sosial eksprementlər üçün material kimi yanaşırdılar. Onlar dünya inqilabı xəyalı ilə yaşayırdılar. Bolşeviklərin fikrincə, ümumiyyətlə milli dövlətləri ləğv etmək lazım idi. Odur ki, özbaşına sərhədlər cızır, səxavətlə ərazi “hədiyyələri” paylayırdılar. Son nəticədə demək olar: Rusiya faktiki olaraq qarət edildi”.
Putin SSRİ respublikaları arasında sərhədlərə də toxunub: “SSRİ-də respublikalar arasında sərhədlər dövlət sərhədləri kimi qəbul edilmirdi. Bu sərhədlər vahid dövlət çərçivəsində şərti xarakter daşıyırdı. Amma 1991-ci ildə bu ərazilər, əsasən orada yaşayan insanlar bir dəqiqənin içində xaricdə qaldılar, tarixi vətənlərindən qoparıldılar”.
Putin əlavə edib ki, zamanla hər şey dəyişir: “Öz dövlətinizi yaratmaq istəyirsiniz? Buyurun! Amma hansı şərtlərlə? Burada Rusiyanın parlaq siyasi xadimlərindən sayılan, Sankt-Peterburqun ilk meri Sobçakın verdiyi bir qiyməti xatırlatmaq istərdim. Peşəkar hüquqşünas kimi o hesab edirdi ki, istənilən qərar legitim olmalıdır. 1992-ci ildə o deyirdi: “İttifaqın təsisçi-respublikaları 1922-ci ildə imzalanmış Müqaviləni ləğv etdikdən sonra SSRİ tərkibinə daxil olarkən malik olduqları sərhədlərinə qayıtmalıdırlar. Qalan digər ərazilər müzakirə və danışıqlar predmetidir. Başqa sözlə, nə ilə gəlmişdiniz, onunla da gedin”. Bu məntiqlə mübahisə etmək çətindir. Əlavə edim ki, bolşeviklərin özbaşına sərhəd çızmaları və manipulyasiyaları volyuntarist xarakter daşıyıb və adamların rəyini nəzərə almayıb”. Putin Rusiya imperiyası dağıldıqdan sonra, 1918-ci ildə onun ərazisində yaranan milli dövlətləri isə “kvazi dövlətlər” adlandırıb.
Putinin məntiqindən belə çıxır ki, Azərbaycan əraziisində yaranan Demokratik Respublika da “kvazi dövlət” olub?
Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Səyyar Əliyev “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, əvvəlcə Putinin ifadə etdiyi “kvazi dövlət”in nə olduğuna aydınlıq gətirək: “Bir qədər sadə dillə ifadə etsək, bu tam olmayan dövlət anlamına gəlir. Yarım dövlətlər nə dünya birliyi tərəfindən, nə də ayrıldıqları dövlət tərəfindən tanınmayan, özləri-özlərini elan edən dövlətlərdir. Ümumiyyətlə, bunlar mübahisəli ərazilər, iki və ya daha çox ölkə arasındakı ərazi münaqişələrinin obyektləridir. Təbiidir ki, bu parametrləri ADR-ə şamil etmək olmaz. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması bizim vaxtilə itirilmiş dövlətçiliyimizi bərpa etdi. Eyni zamanda, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması xalqımızın tarixində ilk dəfə demokratik prinsiplər əsasında müstəqil Azərbaycan dövlətinin, hökumətinin yaranmasının əsasını qoydu.
Bugünkü müstəqil Azərbaycan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisidir. Əfsuslar olsun ki, müstəqilliyimiz çox qısamüddətli oldu. İki ildən sonra Azərbaycan Demokratik Respublikası süqut etdi. Ancaq bu iki il ərzində böyük işlər görüldü. Dövlət atributları qəbul edildi. Dövlət Bayrağımız təsdiq edildi. Dahi bəstəkarımız Üzeyir Hacıbəylinin əsəri olan Azərbaycan Dövlət Himni qəbul olundu. Digər istiqamətlərdə müsbət işlər görüldü. Dövlət strukturları yaradıldı. Bir sözlə, ölkəyə xas olan bütün atributlar mövcud idi. Ancaq əfsuslar olsun ki, müəyyən obyektiv və subyektiv səbəblər üzündən müstəqillik uzunmüddətli olmadı”.
Tarixçi alimin sözlərinə görə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti sadəcə 23 ay mövcud olsa da, bu qısa zamanda çox böyük işlər görüb, xalqımızın demokratik dəyərlər uğrunda mübarizəsində unudulmaz salnamə yaradıb: “ Cümhuriyyət hökumətinin fəaliyyətinin mərkəzində isə respublikanın beynəlxalq aləmdə tanınması məsələsi dayanırdı. Gənc dövlətin rəhbərləri Paris Sülh Konfransında fəal iştirak edərək, bu istiqamətdə uğurlu işlərə imza atdılar.
ADR parlamentli respublikanın klassik modelinə uyğun siyasi plüralizm və çoxpartiyalılıq zəminində idarə olunurdu. Parlament ölkənin bütün dövlət-hüquqi qurumlarının funksiyalarını və fəaliyyətini müəyyən edirdi. Hökumət parlament tərəfindən formalaşdırılırdı və onun qarşısında məsuliyyət daşıyırdı. ADR-də hakimiyyətin bölünmə prinsipi qanunvericiliklə təsdiqlənirdi. Belə ki, Azərbaycan parlamentinin ilk qərarlarından biri parlament üzvlərinin icra strukturlarında vəzifə tutmağı qadağan edən qanun idi. Vəzifələrin belə birləşdirilməsinə yalnız nazirlərə icazə verilirdi. Demokratiya, dövlət quruculuğu, iqtisadiyyat, mədəniyyət, təhsil, hərbi sahələrdə atılmış addımlar Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 23 aylıq fəaliyyətini əks etdirən əsas istiqamətlərdir. Belə əsaslarla fəaliyyət göstərən dövlətə “kvazi” demək tarixi təhrif etməkdir. Görünür, Putinin imperiya ambisiyaları qabardığı üçün belə interpretasiyalar etməyə məcbur olur”.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
