Ulu Türk dünyasının ön qalası və istehkamı, dəyişməz səngər sərhədi olan Bütöv Azərbaycanı hədəfə alan birləşmiş rus-hay düşmən qüvvələrinin hədəfində olan Naxçıvan (5,5 min kv.km) ərazisi XVIII əsrdən etibarən bu iki mənfur cəbhənin bütün mənalarda hərbi-siyasi təxribatlarının, döyüşlərinin meydanına çevrilib.
Bu hədəfə “Naxçıvan” toponimi də tuş gəldiyindən, hay kilsəsinin mürtəce niyyətini himayə edən Rusiya çarı II Yekaterinanın (1729-1796) 09 mart 1778-ci il tarixli fərmanı ilə Krım xanlığının ərazisindən (yarımadadan) Don çayının sağ sahilinə köçürülmüş 31 min 386 nəfərin 12,6 minini təşkil edən hay sürüsü Rostov şəhərinin bir hissəsində məskunlaşaraq, oranı “Yeni-Naxçıvan” adlandırıb. 1926-cı il 10 may tarixindən Myasnikov(yan) rayonu adlanan bu yaşayış məntəqəsi hələ də “Yeni Naxçıvan” kimi yazılır və təbliğ edilir. Həmin köçürülməyə rəhbərlik etmiş feldmarşal-generalissimus A.V.Suvorovun (1730-1800) rəsmi hesabatında (P.A.Rumyantsevə ünvanladığı 18 sentyabr 1778-ci il tarixli məktunda) bildirilib ki, Krım yarımadasından Azov dənizinin sahillərinə, Don çayı hövzəsinə köç zamanı dözülməz şərait, yayılmış yoluxucu xəstəliklər, aclıq, əlverişsiz torpaq-iqlim şəraiti nəticəsində avqust-sentyabr aylarında (1778-ci il) köçürülən ermənilərin 30-40 faizi yolda həlak olub, hay kilsəsinin təbirincə, “soyqırıma” məruz qalıb. Ancaq nədənsə haylar, XI əsrdən bəri Krım yarımadasında yerləşmələrinə rəğmən, zorla köçürülmələrinə (Krımdakı hay keşişi, arximandrit Petros Çar fərmanına etiraz etdiyindən A.V.Suvorov onu qəbul etməyib, üzdə olan hay cavanlarını ələ keçirib onlara zadəgan imtiyazları və vədləri verib, hərbi rütbələrlə təltif edib və hay sürüsünün arasına buraxaraq öz işini görüb), ölülərinə görə vay-şivən qoparıblar.
Və yaxud, haylar özləri də yazır ki, 387-ci ildə “erməni dövlətini” Bizans imperiyası yerlə-yeksan edib və hayları (50 min nəfərə qədər) qılıncdan keçirib. Amma haylar, guya Osmanlı Türkiyəsi ərazisində yunanların da “soyqırım”a məruz qaldıqlarını uydurur, onlara görə də saxta “göz yaşı” axıdır və yunanların-romalıların onlara yaşatdıqları qətliamları dilə gətirmirlər.
Çünki onların və havadarlarının hədəfində Müsəlman-Türk dünyasıdır...
Dünyəvi dindən uzaq olan hay kilsəsi (yaranandan bu qurumun fəaliyyəti e.ə. II-I minilliklərin Həbəş və Misir firionlarının cadugər və sehrbazlarının təlqin-təlimlərinə əsaslanır) iddia edir ki, “Bibliya”da və “Qurani-Şərif”də haqqında nəql edilən dünyanın su altında qalması və daşqın geri çəkiləndən sonra Nuh peyğəmbərin Ağrı dağından quruya ilk addım atdığı yer (gəminin qalıqları və ləpirin izi) Naxçıvan bölgəsi olub və bu səbəbdən də Naxçıvan “erməni”lərə məxsusdur, guya bu bölgənin ən qədim xalqı “erməni”lərdir.
Amma mürtəce kilsə iddiasını sadə, lakin dəqiq mühakimələr puça çıxarır:
-Ağrı dağından Naxçıvana kimi təqribən 200 km məsafə var;
-Nuh peyğəmbərin gəmisinin taxta parçaları Zəngəzur dağ silsiləsinin Ordubad və Qafan nahiyələrinin uca dağ zirvələrində hələ də qalmaqdadır;
-Bu yüksəkliklər Naxçıvan və G(ü)ecalan Müsəlman-Türk camaatının sakral-ruhani ibadətlərinin ziyarət məkanı olub.
Zəngəzur dağ silsiləsinin, Qapıcıq zirvəsinin şərq ətəklərində, “Yağlı dərə” boynuna yaxın yerləşən Qərbi Azərbaycanın Qafan nahiyəsinin Şabadin kəndi Nuh peyğəmbərin gəmisinin taxta parçaları qalan qayaüstü yerdən 7-8 km aralıdır. Yamacın batı səmtində Naxçıvan MR Ordubad rayonunun Nəsirvaz, Nurgüt, Xurs, Tivi kəndi yerləşir. Nahiyənin bu hissəsi əski sakral-ruhsal ocaqların, irfani-dini məna daşıyan yaşayış məskənlərinin çoxluğu ilə fərqlənir. Belə ki, Anaqut kəndi “müqəddəs Ana ruhunun qorunduğu yer” mənasındadır. Bu yerlər Nuh peyğəmbərin Ana ruhunun müqəddəsliyinə sitayişinin ilahi-mistik duyğularını hələ də qoruyub-saxlamaqdadır.
Qafan nahiyəsinin Müsəlləm kənd sakinlərindən Hilal Seyidəli oğlu Hüseynov (1895-1992), Qədimalı Mustafa oğlu Mustafayev (1873-1968), Səməd Ramazan oğlu Hüseynov (1876-1966), Əli Rza oğlu Rzayev (1870-1970)... danışır ki, əsrlər boyunca “Yağlı dərə”nin üstündəki dağlıq-qaya parçaları üstündə qalan və Nuh peyğəmbərin gəmisinin qalıqları hesab edilən yer bölgə camaatının dini ibadətgahı-ziyarətgahı olub. Digər bir opotoponimin - Ələngəz dağının (Şərur rayonu ərazisində) adı, etnomorfoloji mənası, guya Nuh peyğəmbərin “hələ üzməyi dayandırmamağı, quruya hələ yan almamağı” buyruğundan qaynağlanması ilə bağlıdır.
Müqəddəs kitablarda təsvir edilən tarixi-coğrafi şəraitə görə, “Qapıcıq” orotoponimi də həmin dini-mistik ilahi hökmə görə, “ulu Peyğəmbərin dünyaya, quruya açdığı ilk qapı” mənasına uyğun gəlir.
Antik dövr, orta əsrlər və son yüzilliklərin Qərbi Avropa, Yaxın Şərq və Rusiya alimlərinin əsərlərində də (yəhudi tarixçisi və hərbçisi İosif Flavinin (37-95)-“İudey qədimliyi” kitabında; yunan tarixçisi K.Ptolomeyin (100-170)-“Coğrafiyaya rəhbərlik” əsərində; Əbu Reyhan Məhəmməd əl-Biruninin (937-1048)-“Nəsillərin abidəsi” kitabında; Övliya Çələbinin (1611-1682)-“Səyahət kitabı”nda; rus general-mayoru, linqvist-etnoqraf P.K.Usların (1816-1875)-“Qafqaz haqqında qədim deyimlər” toplusunda (1881); Roma katolik kilsəsinin professoru A.A.Şifnerin (1817-1879) Şərq dillərinin izahına dair mühazirələrində...) Naxçıvan ərazisi adı “Bibliya”da və “Qurani-Şərif”də çəkilən “dünyanın su altında qalması və Nuh peyğəmbərin gəmisinin quruya çıxaraq qurtulması” kimi İlahi hökmün məkanı olaraq təsvir edilməsinə dair mülahizələrə rast gəlinir, qədim dövrlərin məşhur şəhəri kimi təsvir edilir.
Amma nədənsə, “Bibliya”da “dünyanın ən qədim xristian icması” - hay sürüsü haqqında bir kəlməyə, hətta onlara dair işarəyə də yer verilməyib.
Hay kilsəsinin, eləcə də onun törəməsi olan “Daşnaksütyun” terrorçu təşkilatının əsas məqsədlərindən biri Müsəlman-Türk toponimlərinin “erməni”ləşdirilməsidir, bu soyqırım siyasətinə ən çox məruz qalan bölgəmiz - Qərbi Azərbaycan coğrafiyası, Qarabağın dağlıq hissəsi və ona bitişik ərazilərdir, qədim Naxçıvan torpağı da istisnalıq təşkiil etmir.
Dinsiz hay kilsəsi “Naxçıvan” toponiminin izahını “özünəməxsus” yozmada yenə də şər-şəbədə əməlindən qalmayaraq bildirir ki, guya antik yunan mənbələrində “erməni”lərin ulu əcdadları - “naxç” adlanıb, ona görə də Naxçıvan bölgəsi onlara məxsus olmalıdır. Amma qədim dövr tarixçilərinin əsərlərində göstərildiyi kimi, Ön Qafqaz və Ön Asiya ərazilərində e.ə.I minillikdə hakim türkdilli tayfa-qəbilə ittifaqı, dövlət yaratmış Kimmer-İskit və Sak tayfalarının adı yerli dil-leksik tələffüzündə şivə-dialekt dəyişikliyinə uğrayaraq “sakx”,”nax”, “nakx” kimi təsdiqini tapıb.
“Naxçıvan” toponimi əski türk dilli xalqların dialekt-şivə, frazeoloji-tələffüz dəyişikliyinə uğrasa da, “Nuhun çıxdığı yer (quru)”, “Nuhun ayaq basdığı torpaq, Nuhun çıxdığı torpaq” mənasındadır.
Qədim yunan-roma kitablarında “Naxçıvan” orotoponimi - “Naksuana”, Osmanlı Türkiyəsi ədəbiyyatında (1648-ci ildə məşhur səyyah Övliya Çələbi bu şəhərdə olub) - “Naxşevan”(“Naxşicahan”), Elxanilər dövlətinin tarixçisi-coğrafiyaşünası Həmdullah Qəzvini (1281-1339) “Nüzhət əl-qulub” (“Qəlblərin əyləncəsi”) əsərində (1340) -“Nəqşicahan”, Orta əsrlərə aid “Əcəmi əd-Dünya” salnaməsində-“Naxçuvan” (“sünni və şiələrin şəhəri, sərrast atıcıların daha çox yaşadığı böyük məkan” kimi təsvir olmaqla), İkiçayarasının daş kitabələrinin elam mətnlərində -“Naxxunte”, ərəb mənbələrində -“Neşeva”... kimi yazılır.
Naxçıvan bölgəsinə xas dini-mistik anlamı özündə ehtiva edən hər hansı bir toponim istər tələffüz, istərsə də fonetik-sintaksis təhlil baxımından heç bir hay mənalarına uyğun gəlmir.
Müsəlman-türk dünyasının yaşı ermızdan əvvəlki minilliklərlə ölçülən Naxçıvan bölgəsi - Naxçıvan şəhəri barədə K.Ptolomey yazır ki, bu şəhər möhtəşəmliyi, genişliyi, zənginliyi ilə bərabər həm də beynəlxalq ticarət yolu üstündə yerləşir, qədim dövr dünya sivilizasiyalarının kəsişdiyi tarixi-coğrafi məkanı əhatə edir.
XIII əsrə aid edilən, müəllifi məlum olmayan, farsca yazılmış “Əcaib əd-dünya” əsərində yazılır: ”....Naxçıvan şəhəri Azərbaycanda yüksək bir yerdə salınmış və möhkəmləndirilmiş, əhalisi gur olan bir şəhərdir... Araz çayı şəhərin içindən keçir...”.
Hay kilsəsinin çığır-bağır salaraq, guya “Azərbaycan” antrotoponiminin ancaq 1918-ci ildə işlənilməsi barədə həyasız iddialarına rəğmən, bu tarixi fakt yəqin ki, bu mənfur ibtidai insan-hay sürüsünün şər-şəbədəsinə görə gözlərini də gec-tez tutacaq.
XVIII-XIX əsrlərdə rus-hay birləşmiş qüvvələrinin hərbi-siyasi ilişgilərinin “Naxçıvan cəbhəsi”nin yaranması da təsadüfi olmayıb. 14 dekabr 1846-cı ildə çar Rusiyasının Cənubi Qafqazda yeni inzibati-ərazi strukturu və mərkəzləşdirilmiş idarəetmə sisteminin yaradılması nəticəsində Naxçıvan qəzası Tiflis quberniyasına, 1849-cu ildə isə İrəvan quberniyasına daxil edilib.
Ermənilərin əsas məqsədlərinə çatmaq üçün bu ən mənfur addımları idi...
Qismət YUNUSOĞLU Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
R.S.1988-ci ildə Rostov Dövlət Konservatoriyasının professoru K.D.Xurdayanın təşəbbüsü və rəhbərliyi ilə “Nor-Naxçıvan” rus-erməni dostluğu Cəmiyyəti yaradılıb, 1997-ci ildən Don çayı sahilindəki Naxçıvanın erməni Cəmiyyəti adlanıb (2005-ci ildən sədri A.A.Surmalyandır), 2000-ci ildən etibarən rus və erməni dillərində aylıq qəzet nəşr edilir.
R.S.S. Keçən əsrin 90-cı illərində YFSR-nın dağılması nəticəsində müstəqillik qazanmış Makedoniya Respublikası (paytaxtı Skopye şəhəri) ilə Yunanıstan dövləti arasında “Makedoniya” toponimi beynəlxalq-hüquqi mübahisəyə (BMT, Beynəlxalq Haaqa məhkəməsi səviyyəsində) çevrilib, nəhayət 2019-cu ildə Şimali Makedoniya Respublikası adlanıb. Çünki Yunanıstanın inzibati-ərazi vahidliyində antik dövr, tarixi Makedoniya vilayəti mövcuddur.
QEYD: Yazının hazırlanmasında həm də Naxçıvan MR-nın Ordubad rayonu, Dırnıs kənd sakini Əmiraslan Fərəcovun, Qərbi Azərbaycanın Qafan nahiyəsi, Müsəlləm kənd sakini Sabir Hilal oğlu Hüseynovun (1951) məlumatlarından istifadə olunub.
