Azərbaycan Xəzər dənizi hövzəsinin Avropa-Cənub Şərqi Asiya əməkdaşlıq xətti üzərində mühüm məntəqəyə çevrilməsində əvəzsiz rol oynayır və "Dostluq " sazişi nümayiş etdirdi ki, Azərbaycan Prezidentinin Xəzər əməkdaşlıq proseslərində təşəbbüskarlıq və səmərəlilik potensialı tükənməzdir.
Azərbaycan Xəzərin enerji-iqtisadi potensiallarının üzə çıxarılmasında və problemlərinin həllində bütün regionun rifahını və sabit inkişafını əsas tutduğunu qəti şəkildə sübut edir. Ölkəmiz Xəzərin daha səmərəli gələcəyi üçün ən önəmli ölkə funksiyasını inamla davam etdirir.
Xəzəryanı ölkələrin hamı üçün faydalı əməkdaşlıq layihələrinə cəlb olunması prosesinin də əsasını Heydər Əliyev qoymuşdu, İlham Əliyev isə bu siyasəti uğurla davam etdirir. 21-ci əsrin əvvəllərində Xəzəryanı ölkələrin münasibətlərində əməkdaşlıqdan daha çox qarşıdurma və inamsızlıq əlamətləri olduğu halda, məhz Azərbaycan liderinin səyləri nəticəsində dövlətlərarası münasibətlərdə əməkdaşlıq və anlaşma meylləri güclənməyə başladı. Xəzəryanı ölkələr arasında sovet imperiyasından sonra ilk dövlətlərarası - əvvəlcə ilk ikitərəfli, sonra isə ilk üçtərəfli əməkdaşlıq sazişinin imzalanması birinci növbədə məhz Azərbaycan liderlərinin müstəsna tarixi xidmətləri sayılmalıdır. Belə ki, 2001-ci il Azərbaycan-Rusiya, 2002-ci il Azərbaycan-Qazaxıstan ikitərəfli, 2003-cü ildə isə Azərbaycan-Rusiya-Türkmənistan üçtərəfli sektoral sazişlərin imzalanması hövzənin dövlətlərarası münasibətlər mənzərəsinin yenidən qurulmasında Azərbaycanın nə qədər təsirli qüvvə olduğunu ortaya qoydu və bu məsələdə Azərbaycan liderinin rolunu kimsə inkar edə bilməz. Bu ikitərəfli və üçtərəfli sazişlər sonrakı mərhələlərdə, İran da daxil, bütün Xəzər ölkələrinin təmsil olunduğu tam əməkdaşlıq formatının yaranmasında həlledici baza rolunu oynadı. Mübahisəsiz demək olar ki, 2018-ci ildə imzalanmış Xəzərin statusu barədə konvensiya öz başlanğıcını Azərbaycanın illər öncə təşəbbüskarlarından olduğu ikitərəfli və üçtərəfli sazişlərdən götürdü. Azərbaycan Prezidentinin illər öncə dediyi "Xəzərin hüququ statusu yeni-yeni uğurlu əməkdaşlıq layihələrinin start götürməsini şərtləndirəcək " sözləri özünü doğruldur.
Göründüyü kimi, artıq Azərbaycanın Xəzərdə iki-üç və çoxtərəfli əməkdaşlıqlar formatı üzrə əməkdaşlıqlara imza atdığı məntiqi təsdiqini tapır.
Beynəlxalq qiymətləndirmə üzrə ekspert, iqtisadçı Asif İbrahimov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, Xəzər dənizinin sahillərində yerləşən Azərbaycan Respublikasının müstəqil inkişafı, dövlət təhlükəsizliyi və geosiyasi mövqeyi, onun zəngin karbohidrogen ehtiyatlarının işlənməsi və dünya enerji bazarlarına sərbəst nəqli bu gün təkcə ölkəmizin xarici siyasət prioritetlərindən deyil, eyni zamanda, müasir dünya siyasətinin və beynəlxalq aləmin aktual mövzularından sayılır: “Xəzər dənizi və onun Azərbaycan sektorunun neft və qaz ehtiyatları hazırda təkcə regionun Rusiya, İran,Türkiyə kimi dövlətlərini deyil, həmçinin, dünya enerjisinın 3/4 -nü istehlak edən ABŞ, İngiltərə, Fransa, İtaliya, Hollandiya, Polşa, Yaponiya, Çin və bir çox digər Qərb və Şərq dövlətlərini ciddi şəkildə maraqlandırır. Bunun əsas səbəblərindən biri də mərhum Prezident Heydər Əliyevin vaxtilə əsasını qoyduğu və müvəffəqiyyətlə həyata keçirdiyi yeni neft strategiyasıdır. 1994-cü il sentyabrın 20-də Bakıda "Əsrin müqaviləsi" kimi tarixi ad almış ilk neft müqaviləsi imzalandı. Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda "Azəri", "Çıraq" yataqlarının və "Günəşli"" yatağının dərinlikdə yerləşən hissəsinin birgə işlənməsi haqqında sazişin imzalanması ilə Azərbaycanın neft sənayesi tarixində tamamilə yeni bir era başlandı. Bundan sonra Xəzərin statusunun müəyyənləşməsi prosesinə start verildi. Həmin məsələnin uzun müddət açıq qalması Xəzərlə bağlı bir sıra layihələrin icrasına, sahilyanı ölkələrin qarşılıqlı əməkdaşlığına mane olurdu. Statusun müəyyənləşməsi prosesində də Azərbaycan ciddi rol oynadı. Məhz bunun nəticəsidir ki, artıq Azərbaycan Xəzərdəki karbohidrogen yataqlarının birgə istismarı ilə bağlı bütün əməkdaşlıq formatları üzrə addımlar atır. Əvvəl bu ikitərəfli olurdusa, hazırda bu istiqamətdə üçtərəfli və daha çox ölkənin iştirakı ilə əməkdaşlıqların həyata keçirilməsi perspektivləri aydın görünür”.
Ekspertin sözlərinə görə, bu təzahürlər Xəzər dənizində bütün məsələlərin dialoq və əməkdaşlıq mühitində həll oluna biləcəyinə bir sübutdur: “Belə əməkdaşlıq formatları, eyni zamanda, Xəzər dənizi regionunda enerji və nəqliyyat-kommunikasiya layihələrinin həyata keçirilməsinə və xarici investorların bu layihələrə cəlb edilməsinə yeni imkanlar yaradır”.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
