Azərbaycan və Türkiyə arasında son bir ayda münasibətlərin daha intensiv inkişaf mərhələsinin başlanması, iki ölkənin bir-birinə daha sıx şəkildə inteqrasiya etməyə çalışması müşahidə edilməkdədir. Belə görünür ki, qarşıdakı dövr ərzində dərinləşən əməkdaşlıq ölkələrə ən müxtəlif məsələlər üzrə daha çevik şəkildə birgə hərəkət etməyə imkan verəcək.
Qafqazın inkişaf mənzərəsini Azərbaycan-Türkiyə tandemi müəyyənləşdirir
Əlaqələrdə dinamik inkişaf hazırda həm Azərbaycan, həm də Türkiyənin milli maraqlarına tam cavab verməklə yanaşı, onları beynəlxalq miqyasda da daha güclü oyunçulara çevirir. Bura geosiyasi baxımdam mühüm əhəmiyyət daşıyan Cənubi Qafqaz da daxildir. Hazırda bu regionda əsas güc mərkəzi məhz Azərbaycan-Türkiyə tandeminin timsalında formalaşmaqdadır. Təbii ki, bu da regionda hadisələrin hansı axarda inkişaf edəcəyinin indi daha çox dərəcədə bu iki ölkədən asılı vəziyyətə gətirir. Bunlar fonunda Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri bu gün hər iki ölkə rəhbərliyi tərəfindən həyata keçirilən düzgün, məqsədyönlü siyasətin məntiqi nəticəsi kimi daha yüksək səviyyəyə çatmaqda, bir sıra sahələr üzrə isə keyfiyyətcə yeni müstəviyə keçməkdədir. Artıq bütün sahələrdə əlaqələr uğurla inkişaf edərək ölkələrimiz arasında strateji tərəfdaşlıq münasibətlərinin yüksək səviyyəyə qalxmasına rəvac verib. Indi yüksək səviyyəli qarşılıqlı etimad, səmimi münasibətlər əsasında qurulan Azərbaycan-Türkiyə əlaqələrinin belə inkişaf səviyəsi, heç şübhəsiz, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin də gedişinə birmənalı şəkildə öz təsirini göstərəcək. Xatırladaq ki, Türkiyə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində xüsusi fəallıq göstərərək, bu məsələdə ölkəmizin ədalətli mövqeyinə tam dəstək verir və daim Azərbaycanın yanında olacağını bildirir. Hazırda işğalçı Ermənistanı əndişələndirən əsas məqamlardan biri də məhz budur.
Hərb müstəvisində möhtəşəm yeniliklər...
Heç şübhəsiz, Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərindən danışarkən hərbi sferaya ayrıca toxunmaq lazım gəlir. Bu istiqamətdə iki ölkənin əlaqələrində yeni bir mərhələnin yaşanması ötən ay Ermənistan-Azərbaycan sərhədinin Tovuz rayonu istiqamətində yaşanan hadisələrdən sonra özünü qabarıq büruzə verdi. Türkiyə bütün müdafiə gücü ilə Azərbaycanın yanında olduğunu bəyan etdi. Bunun ardınca iki ölkənin Ermənistanı və onun hamilərini sözün həqiqi mənasında lərzəyə gətirən hərbi təlimləri başladı. Plana əsasən, təlimlər avqustun 1-dən 5-dək quru qoşunlarının da cəlb edilməsi ilə Bakıda və Naxçıvanda, hərbi aviasiya vasitələrinin iştirakı ilə isə iyulun 29-dan avqustun 10-dək Bakı, Naxçıvan, Gəncə, Kürdəmir və Yevlax şəhərlərində keçirilib.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Türkiyə milli müdafiə naziri Hulusi Akar, Baş Qərargah rəisi, ordu generalı Yaşar Güler, qoşun növü komandanları və digər yüksək rütbəli zabitlər təlimlərin son epizodunu izləmək üçün Azərbaycana səfərə gəlib. Belə ki, rəsmi məlumata görə, Türkiyənin geniş tərkibdə hərbi nümayəndə heyəti Azərbaycan-Türkiyə quru qoşunları və hərbi hava qüvvələrinin birgə döyüş atışlı taktiki və taktiki-uçuş təlimlərinin Yüksək Səviyyəli Müşahidəçi günü çərçivəsində təlimlərin birinci mərhələsinin son epizodunu izləyəcək. Amma aydındır ki, belə tərkibdə hərbçilərin gəlişi təkcə təlimlərin gedişini izləmək məqsədi daşımır. Ekspertlərə görə, belə yüksək rütbəli zabitlərin Azərbaycana səfərə gəlməsi onu göstərir ki, adıçəkilən şəxslərin iştirakı ilə əldə olunacaq razılaşma və ya qərar var. Məsələn, ehtiyatda olan polkovnik Şair Ramaldanov qeyd edir ki, bu gün Azərbaycan və Türkiyə arasında çoxtərəfli yüksək səviyyəli münasibətlər mövcuddur: "Bir müddət öncə Azərbaycanın yüksək rütbəli zabitləri Türkiyədə rəsmi səfərdə olmuşdu. Bu gün Türkiyə generallarının Azərbaycana səfərini həm bu səfərə cavab, həm də müzakirə olunan bəzi məsələlərin razılaşma səviyyəsinə qalxması kimi qiymətləndirmək olar". Polkovnikin sözlərinə görə, Azərbaycanla Türkiyə arasında "bir millət, iki dövlət" prinsipi günbəgün inkişaf etdirilir:"Bu gün Türkiyə-Azərbaycan münasibətləri iki ölkə tarixinin ən yüksək səviyyəsindədir. Heç təsadüfi deyil ki, məlum Tovuz hadisələrində Türkiyə Azərbaycana hər cür dəstək verməyə hazır olduğunu bildirdi. Sonda isə onu deyim ki, Türkiyənin yüksək rütbəli təmsilçilərinin bu səfəri son proseslər fonunda düşməni yenidən qorxuya salacaq". İndilikdə isə o bəllidir ki, dərinləşən hərbi əməkdaşlıq fonunda Azərbaycan ilk növbədə Türkiyədən yeni silahlar almağa hazırlaşır. Bura, xüsusən də hərbi aviasiya, o cümlədən pilotsuz uçuş aparatları daxildir. Şübhəsiz ki, bu da Azərbaycanın düşmən üzərində hərbi üstünlüyünü daha da artıracaq.
Geosiyasət kontekstində böyük uğur...
Azərbaycan-Türkiyə əlaqələrində yaşanan dinamizm bu ölkələrlə əməkdaşlığa can atanların sayını da artırır. Məsələn, regionun digər ölkəsi olan Gürcüstan üçün prioritet əməkdaşlıq istiqaməti məhz Azərbaycan və Türkiyədir. Gürcüstanın xarici işlər naziri David Zalkaliani bu xüsusda bildirir:“Regional əməkdaşlıq Gürcüstanın xarici siyasətinin əsas prioritetlərindən biri olaraq qalır. Regional əməkdaşlıq uzunmüddətli və dayanıqlı inkişaf üçün əsas hərəkətverici qüvvədir və bunun ən yaxşı nümunəsi Azərbaycan-Gürcüstan-Türkiyə üçtərəfli əməkdaşlıq formatıdır. Biz Cənub Qaz Dəhlizi layihəsinin tam reallaşdırılması ideyasına sadiqiq. Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə arasında unikal regional sinergiya var. Bir tərəfdən Azərbaycanın enerji ehtiyatlarına artan tələbatın ödənilməsi mümkün olur, digər tərəfdən isə Gürcüstan və Türkiyənin tranzit potensialı Avropa bazarlarına əlavə resursların çatdırılması üçün unikal imkan yaradır”.
Zalkaliani qeyd edib ki, regional əməkdaşlığın daha bir nümunəsi ötən il Gürcüstanın baş naziri, Azərbaycan və Türkiyə prezidentlərinin iştirakı ilə baş tutan TANAP-ın ikinci hissəsinin açılmasıdır:“Bu layihə Avropanın təhlükəsizliyində yeni era deməkdir və “Cənub Qaz Dəhlizi”nin tam gücü ilə işləməsini təmin edir”. XİN başçısı ümidvar olduğunu bildirib ki, Mərkəzi Asiya ölkələrini Gürcüstanın nəqliyyat və kommunikasiya layihələri ilə əlaqələndirəcək Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolunun inşası yaxın zamanlarda başa çatdırılacaq. Bütün bu iqtisadi əməkdaşlıq Gürcüstanin həm də siyasi cəhətdən Azərbaycanın, Türkiyənin yanında yer almasını şərtləndirir. Bu həm də o deməkdur ki, regionda Ermənistan Gürcüstan üçün arxa plandadır. Təbii ki, belə vəziyyətdə Azərbaycan Dağlıq Qarabağ məsələsində də mövqeyini daha güclü hala gətirir. Regionda böyük geosiyasi oyunçulardan sayılan Rusiya üçün də Azərbaycan-Türkiyə faktoru artıq ön plandadır.
Ermənistan daha çox təzyiqlərə məruz qalacaq...
Hazırda Azərbaycanla yanaşı, qardaş Türkiyə üçün də Qarabağ münaqişəsinin mümkün qədər tez həlli xüsusi önəm kəsb edir. Bu hal nəticə etibarı ilə bütün Qafqazda sabitliyin bərqərar olması baxımından da vacib sayılır. İndiki halda məsələnin həllinə daha tez nail olmaq üçün Azərbaycan və Türkiyə tərəfindən Ermənistana təzyiqlərin daha da artması gözlənir.
Məsələ burasındadır ki, Azərbaycan-Türkiyə birliyi regional və beynəlxalq təhlükəsizliyin təminatçısıdır. Bakı və Ankara bu istiqamətdə fəaliyyət göstərmək istəyən xoşməramlılara qapılarını daim açıq saxlayır. Bu fonda da adları çəkilən ölkələrin Qarabağ məsələsinin həlli üçün Ermənistana təzyiqlərinə dünyada, xüsusən də Qərbdə hansısa ciddi reaksiya verilmir. Rusiyalı hərbi-siyasi ekspert İqor Korotçenko bunu təbii sayır. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan-Ermənistan sərhədindəki son olaylardan sonra Qarabağ məsələsinin həllinin tezləşməsi olduqca mühümdür:"Regionda maraqlı olanlar üçün də əsas məsələ Dağlıq Qarabağ münaqişəsini həll etməkdir. Fikrimcə, qarşıda duran əsas tapşırıq da məhz budur. Nə qədər ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi həllini tapmayıb, Azərbaycanla Ermənistan arasında hərbi toqquşmalar hər yerdə, hər an başlaya bilər. Hesab edirəm ki, burada, Türkiyənin fəaliyyətindən başqa, Rusiya diplomatiyası Ermənistanı danışıqlar masasına oturmağa məcbur etməlidir. İrəvan uzun illər məşğul olduğu demaqogiya ilə deyil, predmetli danışıqlara başlamağa məcbur edilməlidir. İlkin mərhələdə ən azı Dağlıq Qarabağ ətrafında olan rayonlar Azərbaycanın nəzarətinə qaytarılmalıdır. Bu, münaqişənin nizamlanmasında ilk addım olmalıdır. Nə qədər ki, bu baş verməyib, region gərginlik və müharibə gözləntisi vəziyyətində qalacaq. Mənə elə gəlir ki, bu gün bu istiqamətdə hərəkət etmək lazımdır. İrəvana təzyiq edərək mövcud reallığı qəbul etməyə məcbur etmək lazımdır. Hazırda bu istiqamətdə Türkiyə aktiv fəaliyyət göstərir. Rusiyanın da prosesdə iştirakı durumu dəyişə bilər. ATƏT-in Minsk Qrupunun bütün üzvləri də Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinə aktiv maraq göstərməlidir. Biz bu gün təkcə Rusiya və Türkiyə tərəfindən bu aktivliyi, marağı görürük. Halbuki, münaqişənin davam etməsi ciddi təhdiddir. Yeni reallıq şəraitində İrəvana həm siyasi, həm də iqtisadi təzyiq göstərilməlidir ".
Digər ekspertlər də hesab edir ki, məhz belə təzyiqlər münaqişənin həllini tezləşdirmək iqtidarındadır. Ermənistan danışıqlar masasına oturdulub, konkret nəticələr əldə etməyə məcbur edilməsə, Azərbaycan güc faktorundan istifadəyə məcbur olacaq və bu zaman Türkiyə də onun yanında yer alacaq. İrəvan isə hələlik yalnızdır.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyi ilə çap olunur.
