Hayların Cənubi Qafqaza köçürülməsi, xüsusən də Azərbaycan ərazilərində yerləşdirilməsi tariximizə vurulan böyük bir zərbə oldu. Biz bu gün də bu zərbənin ağrısını bütün varlığımızla hiss edirik. Hay deyilən tayfanın Cənubi Qafazda vətəni, torpağı, mədəni irsi, abidəsi, məbədi olmadığı halda o, Çar Rusiyasının, Avropa dövlətlərinin özlərinin və bizim ərazilərdəki missionerlərinin dəstəyi ilə bütün bizə aid bütün xristian irsini mənimsəməyə başladılar.
Bütün xristian, atəşpərəst monastırlarını, kilsələrini, ay məbədlərini “erməni irsi” kimi siyahıya alan haylara biz özümüz o zaman “dayan-dur” demədik, çünki xalqımız təpədən-dırnağa qədər islamlaşmışdı və müsəlman kimliyi içində xristian irsimizə, bizdən əvvəlki tariximizə elə də isti yanaşmadıq. Nəticə də göz qabağındadır.
“Qərbi Azərbaycanın daş yaddaşı” və bu istiqamətdə hazırladığımız digər rubrikalar çərçivəsində biz Qərbi Azərbaycanda mövcud olmuş alban-xristian, atəşpərəstlik dövrü abidələrini araşdırarkən bütün abidələrin erməniləşdirildiyini görürük. Haylar bu abidələrə elə qondarma tarixlər qoyurlar ki, adam məəttəl qalır. Bu irsi hayların əlindən almağımız üçün əvvəlcə Alban xristian kilsəsinin statusunu həll etməliyik, ondan sonra irsimizi bir-bir qaytarmalıyıq.
Ermənistan Üçkilsə ərazisində yerləşən kilsə və monastırların da hamısının tarixini saxtalaşdırıb. Yenə də qeyd edirik ki, bu bizim öz tariximizə sahib çıxa bilməməyimizin acı nəticəsidir. Bu kilsələrdən biri də Saqakat məbədidir ki, heç bir əlaqəsi olmadığı halda “erməni Qriqoryan kilsəsi”nə aid edilir və bu adla da UNESCO-nun Ümumdünya irs siyahısına salınır, erməni dini “mədəniyyəti”nin örnəyi kimi təbliğ olunur, qorunur. Haylar Qərbi Azərbaycanda məskunlaşar-məskunlaşmaz, bütün xristian məbədlərinə erməni keşişi oturdub saxtalaşdırma işlərinə başladılar. Bu ərmən-türk xristainlıq məbədi olsa da, “erməni irsi” kimi qələmə verilib. Saqakat Qərbi Azərbaycanın 1945-ci ilə qədər Üçkilsə, lakin sonradan Eçmiədzin (Üç müəzzin) adlandırılan rayonu ərazisində, Üçkilsə kilsəsindən şimal – şərqdə, Üçkilsə və Müqəddəs Pipsime məbədlərinin arasında yerləşən ərmən-türk xristian məbədidir.
Araşdırmalarda göstərilir ki, bu məbəd ərmən-türk xristianlıq məbədi olsa da, erməni irsi kimi qələmə verilib. Məbədin 1694-cü ildə tikildiyi qeyd olunur. Məbədin Saqakat (Saq + ak // ağ + at, yəni Ağ saqalar) adı onun, Qərbi Azərbaycanın ən qədim sakinlərindən olan və Azərbaycan türklərinin etnogenezində mühüm rol oynamış saklara məxsus olduğunu birmənalı olaraq sübut edir. Məbədin ətrafında tarix boyu türk tayfaları yaşamış, bu ərazilərə ermənilərin ilk gəlişi sonrakı dövrlərdə baş vermişdir.
Məbəd barədə professor Qiyasəddin Qeybullayevin, tədqiqatçı Əziz Ələkbərlinin kitablarında bəhs olunub. Bizim tədqiqatçılara görə, bugünkü Saqakat məbədi VI – VII əsrlərdə inşa edilmiş məbədin bərpa edilmiş hissəsidir. Mütəxəssislər bu məbəd binasının daha qədim binanın özülləri üstündə inşa edildiyini düşünürlər. Məbədin cənub – qərb divarının özülündə aparılmış tədqiqatlar zamanı köhnə məbəd binasının otaqlarından birinin divarı aşkarlanmış və həmin divarın yeni məbədin inşası zamanı nərdivana dayaq kimi istifadə edilməsi müəyyənləşdirilmişdir. Məbədin cənub divarında kiçik yarımdairəvi apsisin izləri də görünməkdədir. Məbədin özülündə IV – V əsrlər bölgə memarlığı üçün xarakterik olan dayaq sistemi istifadə edilmişdir. Binada kiçik şapelə doğru yol göstərən iki portal biri cənub, biri isə qərb divarında çox uğurlu yerləşdirilmişdir. Məlumata görə, binaya sonradan əlavələr edilib. Qeyd olunana görə, bu günkü məbəd binası birnefli bazilika quruluşuna malik olub, şərq divarında yarımdairəvi apsisi vardır. Apisisin bəzi hissələrinin V əsrin yadigarı olması güman edilir. Dörd qapı çıxış binanın mərkəzi küçə və koik gümbəzalı hissə ilə əlaqəsini təmin edir. Binanın qərb divarında olan əsas portal açıq qalereyadan binanın interyerinə keçid yaradır. Binanın əsas giriş qapısı üstündə kiçik kitabə yerləşdirilmişdir. Kitabə qəhvəyi tuf daşından hazırlanaraq binaya sonradan əlavə edilmişdir. Digər kiçik bir portal isə binanın cənub divarındadır. Əsas məbəd binasının fasadındakı kiçik ornamental naxışlar həndəsi fiqurlar silsiləsi şəklində yığılmışdır.
Məbədin qərb qurtaracağında binanın ümumi memarlığı ilə uyğun şəkildə dizayn edilmiş açıq qalereya yerləşir. Qalereyanın ortasında yerləşən yeganə böyük arkanı keçdikdən sonra kilsənin əsas portalına yaxınlaşmaq mümkündür. Qalereyanın ortasında kiçik altı sütunlu zəng qülləsi yerləşir. Bu gün də təbii, haylar bu qədim ərmən-türk məbədini haylaşdırıblar, məbədin memarlıq quruluşuna təcavüz edib onu Qriqoryanlaşdırıblar. Hesab edirik ki, başdan ərmən türk mədəniyyəti, ərmən-türk abidələri, məbdələri məsələsinin özünə bir aydınlıq gətirilsin. Bizim tariximizdə qarışıq məqamlar çoxdur, zamanında tarixçilər o məqamların üstündən keçiblər, onların dərindən izahını verməyiblər. Bu gün tarixşünaslığımızın əsas hədəflərindən biri bu qaranlıq məqamları gün işığına çıxarmaq olmalıdır. Bizim ntorpaqlara gəlmə olan haylar xristian amilindən istifadə edib bizim abidələri dünyaya hay abidəsi kimi təqdim etdi. Əlbəttə, gizlin deyil ki, haylar Azərbaycan torpaqlarına xüsusi proqramla gəliblər və emsarları olduqları ölkələrin tapşırıqları əsasında bizim abidələri etməniləşdirdilər. Saqakat məbədi də erməni məkrinin qurbanı oldu...Onlar bu abidəni UNESCO-ya daxil etdilər, barəsində hər cür nağıl udurdular, amma onun identikliyini itirə bilmədilər... Hesab edirik ki, Azərbaycanda alban kilsəsinin statusu bərpa edildikdən sonra bu məsələ də yavaş-yavaş həllini tapacaq...
İradə SARIYEVA
