Bu ilin yanvar-may aylarında Azərbaycanda 51 milyard 783.8 milyon manatlıq ümumi daxili məhsul (ÜDM) istehsal olunub. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, bu göstərici ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə dəyişməyib.
Son bir ildə ölkənin neft-qaz sektoru üzrə ÜDM 1 faiz azalaraq 16 milyard 125.4 milyon manata düşüb, qeyri-neft-qaz ÜDM-i isə 0.4 faiz artaraq 35 milyard 658.4 milyon manata çatıb. Azərbaycan ixracının mühüm hissəsi hələ də neft və qazın payına düşür. Bu ilin əvvəlindən Yaxın Şərqdə gərginliyin artması səbəbindən dünya bazarında neft 60 dollar civarında bahalaşıb. Neftin kəskin bahalaşmasına baxmayaraq, Azərbaycanın ÜDM-də artım qeydə alınmaması ciddi həyəcan siqnalı kimi dəyərləndirilir. Həm də ölkədə neft hasilatı son illər ardıcıl olaraq azalır. Digər tərəfdən, ÜDM-in artım tempinə görə Azərbaycan qonşu ölkələrdən geri qalır. Neft-qaz iqtisadiyyatının qlobal qiymət dəyişkənliklərinə həssas olması bu sahədəki dalğalanmaların ümumi iqtisadi göstəricilərə birbaşa təsirini davam etdirir. Bununla belə, qeyri-neft sektorunda müşahidə edilən hal diversifikasiya prosesinin tədricən davam etdiyini göstərir və bu, uzunmüddətli sabitlik baxımından vacib struktur siqnal kimi qiymətləndirilir. Qlobal iqtisadi trendlərdə də oxşar mənzərə müşahidə olunur: enerji resurslarından asılı ölkələrdə ÜDM-in qısamüddətli dəyişkənliyi daha çox xammal bazarlarının vəziyyəti ilə bağlı olur, lakin qeyri-enerji sektorlarının inkişafı bu təsiri yumşaldan əsas faktor kimi çıxış edir. Nəticələr Azərbaycanın iqtisadi modelində ikili dinamikanı əks etdirir: bir tərəfdən enerji sektorunda zəifləmə, digər tərəfdən qeyri-neft sahələrində sabit, lakin hələ ki, məhdud artım. Burada bir məsələni də qeyd edək ki, ÜDM iqtisadiyyatın sağlamlığını ölçməkdə istifadə olunan ən önəmli göstəricilərdən biridir və onun dəyişiklikləri iqtisadi siyasət qərarlarının formalaşdırılmasında mühüm rol oynayır. ÜDM-in sabit qalması, yəni əhəmiyyətli artım və ya azalma olmadan müəyyən səviyyədə qalması, müxtəlif iqtisadi və sosial nəticələr vəd edə bilər. ÜDM-in sabit qalması iqtisadi sabitliyin göstəricisi kimi qiymətləndirilə bilər. Sabit ÜDM iqtisadiyyatın sürətli böyümə və ya tənəzzül dövrlərində yaranan dalğalanmalardan qorunmasına işarə edir. Belə vəziyyət, xüsusilə inflyasiya və deflyasiya risklərinin minimal olduğu dövrlərdə iqtisadi planlaşdırmanı asanlaşdırır. Müəssisələr, dövlət və fərdi istehlakçılar iqtisadiyyatın sabitliyini gördükdə daha proqnozlaşdırıla bilən qərarlar qəbul edə bilirlər. Məsələn, müəssisələr istehsal planlarını uzunmüddətli əsasda qurur, işçi sayını və investisiyaları sabit saxlayır, dövlət isə büdcə və vergi siyasətini stabilləşdirir. ÜDM-in sabit qalması həmçinin iqtisadi risklərin azaldılması baxımından da müsbət təsir göstərir. Sürətli iqtisadi artım dövrlərində maliyyə balonları və istehsal qabiliyyətinin həddindən artıq artması nəticəsində iqtisadiyyatın çökmə riski yüksəlir. Eyni şəkildə, iqtisadi tənəzzül dövrlərində işsizlik və maliyyə çətinlikləri artır. ÜDM-in sabit qalması isə iqtisadiyyatın həddən artıq şişməsi və ya daralması ilə bağlı riskləri azaldır, uzunmüddətli planlaşdırmanı asanlaşdırır və sosial sabitliyi qoruyur. Bu vəziyyət, xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün önəmlidir, çünki onlar iqtisadi sarsıntılara qarşı daha həssasdırlar. Bundan əlavə, ÜDM-in sabit qalması makroiqtisadi siyasətin effektivliyini artırır. Dövlətin maliyyə və pul siyasəti sabit ÜDM şəraitində daha dəqiq və məqsədyönlü ola bilər. Məsələn, dövlət inflyasiya və işsizlik səviyyəsini tarazlaşdırmaq üçün fiskal və monetar alətləri tətbiq edərkən sabit ÜDM iqtisadi qərarların nəticəsini daha dəqiq proqnozlaşdırmağa imkan verir. Bu, həmçinin xarici investorlar üçün etibarlı mühit yaradır, çünki investisiyalarını sabit iqtisadi mühitdə daha az risklə həyata keçirə bilərlər.
Lakin məsələnin mənfi tərəfləri də var. ÜDM artımının dəyişməz qalması bəzi hallarda iqtisadi durğunluğun əlaməti hesab edilə bilər. Əhali sayı və əmək bazarı böyüdüyü halda iqtisadi artımın sürətlənməməsi adambaşına düşən gəlirin artımını məhdudlaşdırır. Nəticədə əhalinin alıcılıq qabiliyyəti zəifləyir. Digər mühüm problem investisiya fəaliyyətinin azalmasıdır. Sahibkarlar və investorlar yüksək gəlir əldə etmək üçün inkişaf edən bazarlara üstünlük verirlər. ÜDM artımının uzun müddət eyni səviyyədə qalması bazarın genişlənmə perspektivlərinin zəif olduğunu göstərə bilər. Bu isə həm yerli, həm də xarici investisiyaların həcminin azalmasına səbəb olur. İnvestisiyaların azalması yeni müəssisələrin yaradılmasını və texnoloji yeniliklərin tətbiqini ləngidir. Məşğulluq sahəsində də mənfi təsirlər müşahidə olunur. İqtisadiyyat sürətlə inkişaf etmədikdə yeni iş yerlərinin yaradılması məhdudlaşır. Xüsusilə gənclərin əmək bazarına daxil olduğu dövrlərdə sabit, lakin aşağı artım tempi işsizliyin yüksəlməsinə və ya gizli işsizliyin artmasına səbəb olur. Bundan əlavə, innovasiya və məhsuldarlıq artımı da ləngiyə bilər. İqtisadiyyatın dinamik inkişaf etmədiyi şəraitdə müəssisələr yeni texnologiyalara və tədqiqat fəaliyyətinə daha az sərmayə yatırırlar. Məhsuldarlığın aşağı səviyyədə qalması isə beynəlxalq rəqabət qabiliyyətinin zəifləməsinə səbəb olur. Xüsusilə qloballaşan dünyada bu hal ölkənin ixrac imkanlarını məhdudlaşdırır. ÜDM artımının dəyişməz qalması qısa müddətdə sabitlik təsiri bağışlasa da, uzunmüddətli perspektivdə iqtisadi durğunluq, investisiya çatışmazlığı, işsizlik, büdcə gəlirlərinin məhdudlaşması və innovasiya fəaliyyətinin zəifləməsi kimi fəsadlara səbəb ola bilər. Buna görə də dövlət iqtisadi siyasət vasitələri ilə dayanıqlı və yüksək keyfiyyətli iqtisadi artımın təmin edilməsinə çalışmalıdır. Belə bir yanaşma həm iqtisadi rəqabət qabiliyyətinin yüksəlməsinə, həm də əhalinin rifahının yaxşılaşmasına xidmət edir. Uzun müddət sabit qalan ÜDM iqtisadiyyatın çevikliyini azaldır və innovasiya və texnoloji inkişafın təşviqini zəiflədir. Buna görə də sabitliyi qoruyarkən eyni zamanda dayanıqlı və inklüziv iqtisadi artımı təmin etmək də xüsusi diqqət mərkəzində olmalıdır.
Ramil QULİYEV
