Trampın tezliklə imzalanacağını açıqladığı ABŞ-İran razılaşması ilə bağlı yeni detallar ortaya çıxıb. Diplomatik mənbələr və Amerika rəsmilərinin ABŞ mətbuatına verdiyi məlumata görə, razılaşdırıldığı iddia edilən layihə mətnində Hörmüz boğazının heç bir tranzit haqqı olmadan dərhal yenidən açılması, İranın razılaşmanın şərtlərinə əməl edəcəyi təqdirdə sanksiyaların tədricən yumşaldılması və tərəflər arasında yeni danışıqlar prosesinin başlanması yer alır.
“Axios”un məlumatına görə, razılaşma Livan da daxil olmaqla, mövcud atəşkəsi daha 60 gün uzadacaq. Bu müddət ərzində ABŞ və İran arasında nüvə proqramı ilə bağlı hərtərəfli danışıqlar aparılacaq. Mətndə İranın zənginləşdirilmiş uran ehtiyatı ilə bağlı ümumi çərçivə olsa da, nüvə proqramı ilə bağlı konkret addımların daha sonra hazırlanacaq ikinci və daha ətraflı razılaşmaya saxlanacağı bildirilir.
Vasitəçi ölkələrdən birinin diplomatı tərəflərin sazişin mətni ilə bağlı razılığa gəldiyini, lakin yekun təsdiq prosesinin hələ başa çatmadığını bildirib. Mənbələrə görə, saziş İranın yüksək vəzifəli rəsmiləri tərəfindən nəzərdən keçirilib təsdiqlənsə də, Ali Rəhbər Müctəba Xamenei tərəfindən hələlik yekun təsdiq verilməyib. İran Xarici İşlər Nazirliyi də yekun qərarın hələ verilmədiyini bildirib. Buna baxmayaraq, həm ABŞ, həm də vasitəçi ölkələr bu dəfə razılaşmanın uğurla başa çatması ilə bağlı əvvəlki cəhdlərlə müqayisədə daha nikbin mənzərə yaradırlar.
Sazişin ən diqqət çəkən bəndlərindən biri Hörmüz boğazının yenidən açılmasıdır. Layihəyə əsasən, saziş qüvvəyə mindikdən sonra boğaz dərhal və heçbir ödənişolmadan dəniz nəqliyyatı üçün açılacaq. Məqsəd 30 gün ərzində müharibədən əvvəlki daşıma həcmlərinə qayıtmaqdır. Bunun müqabilində ABŞ-ın tətbiq etdiyi blokada tədbirlərinin ləğvi planlaşdırılır.
Layihə mətnində İran neftinin satışına müvəqqəti sanksiya güzəştləri də yer alır. Buna əsasən, Tehran administrasiyasına müəyyən müddətə neft ixrac etməyə icazə veriləcək və razılaşmaya əməl edəcəyi təqdirdə sanksiyalar tədricən yumşaldılacaq.
İranın nüvə proqramına gəldikdə, plan Tehranın nüvə silahı əldə etməmək və zənginləşdirilmiş uran ehtiyatları ilə bağlı həll yolları hazırlamaq öhdəliyini özündə ehtiva edir. ABŞ tərəfi uranın Birləşmiş Millətlər Təşkilatının nəzarəti altında ölkə daxilində azaldılması variantını nəzərdən keçirir.
Digər tərəfdən, xaricdə dondurulmuş İran vəsaitlərinin taleyi ilə bağlı qeyri-müəyyənlik davam edir. İran saziş imzalandıqdan sonra bu vəsaitlərin bir qisminə çıxış əldə etmək istəsə də, ABŞ administrasiyası müəyyən şərtlərə əməl olunmaq şərti ilə vəsaitlərin mərhələli şəkildə verilməsini müdafiə edir. Həmçinin bildirilir ki, tərəflər Qətərdə dondurulmuş İran aktivlərindən humanitar yardım məqsədləri üçün istifadə mexanizmi üzərində işləyirlər.
Qətər və Pakistanın vasitəçiliyi ilə aparılan danışıqlar müsbət nəticələr verərsə, saziş "İslamabad Sazişi" adı altında imzalana bilər. Tərəflər hazırda mətni yekunlaşdırmaq və imzalanma mərasiminin tarixini müəyyən etmək üçün əlaqələrini davam etdirirlər.
Bildirilir ki, çərşənbə axşamı Qətər vasitəçisi Əli Əl-Tavadi ilə İranın xarici işlər naziri Abbas Ərakçi arasında aparılan danışıqlardan sonra müvəqqəti razılaşma əldə edilib. Müzakirələrdə Trampın nümayəndələri Stiv Vitkoff və Trampın kürəkəni Cared Kuşner də iştirak edib.
Bu arada, ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus təyyarələrin İranla razılaşmaya hazırlıq çərçivəsində Avropaya göndərildiyi. “Axios” məsələyə yaxın mənbələrə istinadən xəbər verir ki, artan hərbi uçuşlar, razılaşma əldə ediləcəyi təqdirdə, yaxın günlərdə Cenevrədə baştuta biləcək İranla razılaşmanın imzalanması ilə əlaqədardır.
Adını açıqlamayan mənbələr iddia edir ki, ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus dörd C-17 nəqliyyat təyyarəsi vitse-prezident Vensin ABŞ və İran arasında potensial sazişin imzalanması üçün Cenevrəyə edə biləcəyi səfərinə hazırlıq çərçivəsində dünən Avropaya yola düşüb .
Bu iddia, Prezident Donald Trampın dünən Vaşinqton və Tehranın "böyük bir razılaşma" əldə etdiyini və razılaşmanın bu həftə sonu imzalana biləcəyini açıqlamasından sonra ortaya atılıb.
Tramp İranın nüvə silahından imtina etdiyini və müharibəyə son qoyulduğunu bildirib. “Eşidib-eşitmədiyinizi bilmirəm, amma bu gün İranla müharibəyə son qoyduq. Onlar heç vaxt nüvə silahına sahib olmamağı qəbul etdilər, biz də bunda israr edirdik. Bütün məqsədimiz bu idi. Məqsədimizin 95 faizi bu idi" – Tramp bildirib.
Bundan əvvəl isə Tramp razılaşmanın son mərhələdə olduğunu bildirmişdi: “Tezliklə razılaşma imzalayacağıq. Razılaşma demək olar ki, tamamlanıb. İmza mərasimi Avropada keçiriləcək. Bu, həftəsonu baş tuta bilər”.
Tahir TAĞIYEV
