Naxçıvanda, İlandağda 30 illik axtarışdan sonra mühüm elmi əhəmiyyətə malik olan mixi yazısı tapılıb. AMEA-nın müxbir üzvü, professor Vəli Baxşəliyevlə elm aləmində maraqla qarşılanan mixi yazısı ətrafında danışdıq.
- Məlumatlarda qeyd olundu ki, bu Urartu dövrünə aid yazı örnəyidir. Maraqlıdır, bu yazının başqa bir örnəkləri nə zamansa başqa bir ərazidə aşkarlanıb, yoxsa bu hələ ki, yeganə tapıntıdır?
- Bu yazınının başqa bir örnəyi yoxdu. Bu tip mixi yazılar daha çox Yaxın Şərq ölkələrində, indiki İraq, Türkiyə və İranda aşkar olunub. Mixi yazılar Cənubi Qafqazda indiki Ermənistan ərazisində də aşkar olunub. Azərbaycanda ilk tapıntıdır. Naxçıvanda İlandağ yazısından başqa Batabat yaylağında qaya məzar üzərində vaxtilə yazı olub, lakin indiyədək qalmayıb, dağıdılıb. Arxeoloji tədqiqatlar zamanı, Naxçıvanda Oğlanqalada üzərində mixi yazılar olan qablar da aşkar olunub. Araşdırmalar Naxçıvanda bu yazıdan istifadə olunduğunu göstərir.
- Bu tapıntı həm elmə bir töhfədir, həm də Azərbaycan tarixinin zənginliyini və qədimliyini bir daha sübut edir. Bu yolda çətinlikləriniz oldumu? Sizə kimlər kömək etdi?
- Əlbəttə bu tapıntı tariximiz üçün əhəmiyyətlidir. Lakin bu yazı 1988-ci ildə geoloq V.A.İqumnov tərəfindən qeydə alınmış, 1996-cı ildə S. Hmayakyan, V.A.İqumnov və H. H.Karagyozyan tərəfindən İtaliyada "Studi-Micenei ed Egeo-Anatoloci" jurnalında nəşr edilmişdi. Lakin koordinatları düzgün göstərilmədiyindən yeri məlum deyildi. İlandağ ətrafında dəfələrlə axtarış olmuşdu, lakin tapılmamışdı. Bu il, iyunun 1-də mən Hüseyn Cəfərov, Bəhlul İbrahimli və digər yaxın dostlarımızla birlikdə bu yazının yerini müəyyən etdik. Yazı dəniz səviyyəsindən 1630 m hündürlükdə və çətin keçilən dağlar arasında olduğundan onu tapmaq o qədər də asan olmadı. Onu ilk görüb bizə xəbər edən Hüseyn Cəfərova təşəkkür edirik.
- Mixi yazıları necə oxunur?
- Mixi yazılar mütəxəssislər tərəfindən oxunur. İranda, Türkiyədə, ABŞ-da tanıdığımız mütəxəssislər var. İlk mixi yazıları Şumerlər istifadə edib. Tədqiqatçılar Şumer və Urartu dilinin iltisaqi dillər qrupuna aid olduğunu yazmışlar. Türk dilləri də bu qrupa aiddir. Lakin Urartu dilinin hurrit və Qafqaz dillərinə aid olması ilə də bağlı fikirlər var. Urartu dilinin hind-avropalılar, o cümlədən erməni dili ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.
Tapdığınız mətndə nə yazılıb?
- Tapdığımız mətndə belə yazılıb: "İlahi Haldinin əzəməti ilə İşpuini, Sardurinin oğlu (və) Meniua, İşpuinin oğlu Arsine şəhərinin ölkəsini zəbt etdilər. İş ölkəsini, Arsikua şəhərinin ölkəsini, Ayanianu şəhərinin ölkəsini zəbt etdilər, dağıtdılar. Pluadi ölkəsində onlar ilahi Haldiyə lövhə ucaltdılar (və) əmr verdilər: Puluadi ölkəsində ilahi Haldiyə öküz və qoyun, Haldinin arvadına inək (qurban) kəsilsin".
- Onun Urartu yazısı olduğu nədən bilinir?
- Bunun Urartu yazısı olması, Urartu hökmdarlarının xatırlanması ilə bağlıdır. Bu hökmdarlar urartuların digər yazılarında da xatırlanıb.
- Tapılan yazı təxminən hansı dövrü əhatə edib?
- Tapılan yazı e. ə. IX əsrə aiddir.
- Bildiyimiz qədər orada Etiuni konfederasiyasından danışılır ki, o Urartu dövlətinə xərac verməklə öz siyasi müstəqilliyini qoruyub saxlaya bilib...
- Urartu hökmdarı II Argistinin Naxçıvan yaxınlığında, Sisianda olan yazısında belə deyilir: "Etiuni Ülkəsinin kralı yanıma gəldi və ölkəsinin vergisini mənə verdi..." Etiuni kralından bəhs edilirsə deməli onlar müstəqilliyini saxlamışdı.
-Konfederasiya 20-21-ci əsrin dövlətçilik praktikasında olan təzahürüdür. Qədim dövrdə konfederasiya var idi? O hansı mənada işlənilir?
- Konfederasiya 20-21-ci əsrlərə aid bir termin deyil. Bu ifadələr daha əvvəlki dövrlərdə, o cümlədən qədim dövlətlərlə də bağlı işlədilib. Etiuni konfederasiyası müxtəlif tayfaların ittifaqı idi.
- Etuni ölkəsi hansı ölkədir?
- Etiuni Ölkəsi Urartu yazılarında ən çox adı çəkilən ölkələrdən biridir. Xorxor, Sarıqamış, Van, İrəvan, Sisian yazılarında Etiuni Ölkesindən bəhs edilmişdir. Urartuların Göyçə gölü hövzəsində olan yazılarında Etiunilərə aid şəhərlərin işğal edilməsindən danışılır. Tədqiqatçıların fikrinə görə Etiuni ölkəsi Arazın şimalında yerləşirdi. Bu ölkə Göyçə hövzəsi, indiki Ermənistanın əksəriyyətini, Gürcüstanın bir qismini, Qarabağ və Naxçıvanı əhatə etmişdir. Son illərin araşdırmaları ilə Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinin bu tayfalara aid olduğu müəyyən olunmuşdur. Bu mədəniyyət adı keçən bölgələrin hamısını əhatə etmişdir.
- Çox maraqlıdır ki, mixi yazıları nə vaxtdan oxunur?
- Mixi yazıların oxunmasına XIX əsrin əvvəllərindən cəhd edilib. Lakin bu yazıların oxunmasının açarı üç dildə Fars, Elam və Babil dilində olan Bisütun kitabəsinin oxunması ilə başlayıb. Bundan sonra mixi yazıların sirri açılıb. Mixi yazılar əlifba ilə deyil, hecaları bildirən çiv şəkilli işarələrlə yazılırdı.
- Sizin tapdığınız yazını konkret kim oxuyub, mütəxəssis varmı?
- Bu yazını məndən qabaq tapıb oxuyublar, biz sadəcə onun itirilmiş yerini tapmışıq. Bu yazını tanınmış italyan şərqşünası Mirjo Salvini oxuyub.
- Siz özünüz mixi yazısını, əlifbasını bilirsiz? - Yuxarıda qeyd etdim ki, mixi yazı əlifba deyil, hecaları bildirən işarələrdir. Bu yazılar hecalarla oxunur. Mən mixi yazı və onun əlifbası ilə yaxından tanışam. Vaxtilə bu yazıları oxumaq üçün dərs almışam. Təəssüf ki, dərslər yarımçıq qalıb və mən yazıları oxuya bilmirəm, lakin oxuyan dostlarım var.
- Bu tapıntıdan sonra Amerikada yaşayan tədqiqatçı Tariyel Azərtürk sosial şəbəkədə iddia edib ki, bu Urartu yazısı deyil. Bəziləri də onun qədim türk yazısı olduğunu və türkcə oxunduğunu da deyirlər. Bu iddia nə qədər nəzərə alına bilər?
- Bu Tariyel Azərtürkün öz işidir. Urartu dilində türk sözləri var. Ölkə adlarının da bəzisi türk tayfalarının adı ilə bağlıdır. Məsələn Kuman ölkəsi. Ancaq Tariyel Azərtürkün mixi yazıları müasir Azərbaycan dilində oxuması birmənalı qarşılanmır.
- Gördüyünüz işlər, aşkarladığınız yazı çox əhəmiyyətlidir. Bu yöndə tədqiqatlar, axtarışlar davam edəcəkmi? Arxeoloji erkspedisiyalarda təbii ki, texnoloji avadanlıqlar da arxeoloqların köməyinə yetir. Ən azindan daşüstü yazıların aşkarlanıb və oxunmasında. Bu yöndə vəziyyət necədir?
- Bu yazının əlavə tədqiqata ehtiyacı yoxdu. Mixi yazını oxuyan mütəxəssislərin hamısı artıq bu tapıntı ilə tanışdı. Əlbəttə ki, yeni abidələrin axtarışını davam etdirəcəyik.
İradə SARIYEVA
