Naxşıvanda İlandağ yazısının yerinin aşkarlanması böyük ictimai rezonans doğurdu. Təxminən 2800 il yaşı olan mixi yazısı Urartu hökmdarı İşpuini və onun oğlu Menuanın Naxçıvan ərazisinə hərbi səfərindən bəhs edir. 30 ildən sonra İlandağda Urartu yazısının tapılmasında rolu və iştirakı olan naxçıvanlı tarix müəllimi, dağçı və səyyah Hüseyn Cəfərovdan götürdüyümüz müsahibəni təqdim edirik.
-Sizin axtarışınızın səbəbi nə idi?
-Axtarışın səbəbi o, idiki İtaliyada 1996 - cı ildə jurnalların birində ( jurnalın adı akademiyanın paylaşımında var ) Naxçıvanda İlanlı dağda MİXİ yazı olması haqda məlumat getmişdi . O vaxtdan Naxçıvan hakimiyyəti yazının yerini tapmaq ücün müəyyən qurumlara tapşırıq verdi və axtarış başladı. Uzun sürən axtarışlar bir nəticə vermədi. Yəni yazının yeri müəyyən edilə bilmədi. Lakin bu iş həmişə gündəmdə qaldı. Mən bir vətənpərvər tarix müəllimi kimi, əlavə olaraq da dağcılıqla məşğul olduğum ücün bu yazının tapılmasında maraqlı idim. Akademiyanın müxbir üzvü Vəli Baxşəliyev və sənətşünas alim Gəmiqaya qayaüstü rəsmlər kitabının müəllifi Nizami Alıyevlə fasilələrlə axtarışımız davam etmişdi.
-Bu maraq sizdə haradan yarandı?
-Belə bir yazının bizim vətəndə, Naxçıvanda olması fikrinə biganə qalmaq mümkün deyildi. Bu yazı qayada oyma - qazma üsulu ilə yazıldığı ücün və ən qədim yazı olması, onun axtarılıb tapılması məqsədini yaradırdı.
-Necə oldu o yazını tapdınız?
-İlanlı dağı biz əvvəllər ardıcıl bir məsafəylə axtarmışdıq. Bu axtarışımız da qaldığımız yerdən başladı. Mən dağcılıqla məşqul olduğum ücün həm sürətli hərəkət edir, həm də hündür - əl catmayan yerlərə diqqət edirdim. Bu axtarışda beş nəfər iştirak edirdik. İlanlı dağın Naxçıvan şəhərinə baxan üzünün sol tərəfdə Xoşkeşin kəndi istiqamətində dağın sinəsində diqqətimi bir simmetrik , lakin gözlə az secilən işarələr cəlb etdi. Yaxınlaşanda bunun MİXİ yazı olduğun anladım. Zəng vurub alimlərimizi ( alimlərimizin ad - soy adları yuxarıda qeyd edilib) və əlavə iki yoldaşı-Göydərə kəndindən Vahid Vəliyevi və Cəhri kəndindən Şakir Cəfərovu olduğum istiqamətə cağırdım. Hava isti və günəşli olduğu ücün cox əziyyətlə olsada gəlib yazını tapdığım yerə catdılar. Hamı sevincliydi. Cəkiliş və paylaşımlar etdik.
-Bu yazı bu 30 ildə niyə tapılmırdı?
-Otuz il axtarılıb, lakin tapılmamağının səbəbi o idi ki, axtaranlar MİXİ yazının necə olduğunu tam bilmirdilər. Yəni göz latın, kril, ərəb əlifbasına alışıb. Göz adətən bu əlifba hərflərini axtarır. Yazını mən tapandan sonrakı günlərdə yazının tam qarşısında duran bir cox yoldaş gözlərinin önündə olan MİXİ yazını tam görüb mənimsəmirdi. Deyirdilər müəllim, vallah mən bunlara min dəfə baxsaydımda yazı olduğun bilməzdim. "İndi bu yazıdır?"-deyə soruşurdular. Şəkildə yaxşı hiss olunsa da aşkarda aradan keçən bu 3 min ildə yazı özü və ətrafı dağın rənginə, mamırlara uyum saxlayıb. Bu MİXİ yazılarının necə olduğunu yaxşı mənimsəməyən insan ücün bu yazını anındaca görmək cətin olur.
-Niyə bu işin arxasınca düşdünüz?
-Bu suala cavabı nəticə etibarilə yuxarıda vermişəm. Tarix müəllimiyəm. Vətənpərvərəm. Dağcıyam. Məncə bu üc amil mənim bu işin dalına düşməyə səbəbdir.
-İndiyə qədər digər bir yazının aşkarlanmasına iştirakınız olubmu?
-Konkret yazı yox, amma işarələrlə qarşılaşmışam. Məsələn, Nehrəm dağlarında-Dərəşam şəhərinin olduğu ərazinin Naxçıvan tərəfində yerləşən dağlarında. Alimlərimizə bu işarə - işarələr haqda da məlumat vermişəm.
İradə SARIYEVA
