şənbə günü, 21 noyabr 2026
     

“...Ənənəvi memarlıq ilə futuristik şəhərsalma prinsipləri unikal şəkildə vəhdət təşkil edir” - Rizvan Qarabağlı

Image


Böyük ənənələrə malik olan Qarabağ memarlıq məktəbi uzun və zəngin bir yol keçib. Ermənistanın işğalına qədər qarabğlı memarların yaratdıqları öz unikallığı ilə xüsusi seçilirdi. Çox təəssüf ki, işğal dövründə bu məktəbin nümayəndələrinin yaratdığı gözəl binlar, karvansaralar, məscidlər və sair erməni vandalizminə məruz qaldı. Torpaqlarımız işğaldan azad olunduqdan sonra Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda tikinti-quruculuq işləri həyata keçirilməyə başladı. Yerli və xarici şirkətlər tikinti, yenidənqurma prosesində yaxından iştirak edir.

Hazırda Qarabağda aparılan tikinti - quruculuq, bərpa işində Qarabağ memarlıq məktəbinin ənənələri nə dərəcədə qorunur? Məktəbin prinsiplərinə əməl olunurmu? Əməl edilmirsə, yaxud qismən edilirsə, əsasən nəyə diqqət yetirilməli, hansı amillər nəzərə alınmalıdır? Qarabağda müasir şəhərsalma məsələsi öz həllini necə tapır?

Məsələn, orada qədimi və orta əsr tikililərinə yanaşma necədir, necə olmalıdır?

AMEA Memarlıq və İncəsənət institutunun aparıcı elmi işçisi, memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Şərq Ölkələri Beynəlxalq memarlıq Akademiyasının müxbir üzvü Rizvan Qarabağlı ilə bu barədə danışdıq.

Qarabağ memarlıq məktəbinin bərpa və yenidənqurma proseslərində rolundan söhbət açan R.Qarabağlı baki-xeber.com-a bildirdi ki, Azərbaycanın ən zəngin mədəni irsindən biri olan Qarabağ memarlıq məktəbinin tarixi prinsipləri və bu ənənələrin postmünaqişə dövründə, xüsusilə regional bərpa və yenidənqurma layihələrində tətbiqi məsələləri araşdırılır. "Tarixi abidələrin orijinal üslubda bərpası, müasir urbanizasiya prosesində "Ağıllı şəhər" və "Ağıllı kənd" konsepsiyalarının milli memarlıq elementləri ilə inteqrasiyası elmi-nəzəri baxımdan təhlil edilir. Tədqiqat çərçivəsində yerli və xarici şirkətlərin fəaliyyətində ənənəvi irsin qorunma dərəcəsi və bu istiqamətdə nəzərə alınmalı olan konseptual amillər müəyyənləşdirilir.

Azərbaycan şəhərsalma mədəniyyəti çoxəsrlik təkamül yolu keçərək özünəməxsus regional məktəblər formalaşdırmışdır. Bu məktəblər arasında regional spesifikası, material seçimi və fəlsəfi dərinliyi ilə seçilən əsas qollardan biri Qarabağ memarlıq məktəbidir. Tarixi dövrlər ərzində formalaşmış bu irs, otuz ilə yaxın davam edən işğal dövründə kütləvi dağıntılara, yəni urbisid (şəhərlərin məhvi) və kultursidə (mədəniyyətin məhvi) məruz qalmışdır.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə ölkədə "Şəhərsalma və Memarlıq İli" çərçivəsində azad edilmiş torpaqların dirçəlişi yeni elmi-praktik müstəviyə qədəm qoymuşdur. İndiki mərhələdə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan genişmiqyaslı tikinti-quruculuq işlərində tarixi memarlıq ənənələrinin nə dərəcədə qorunması, müasir qlobal memarlıq trendləri ilə milli kimliyin vəhdətinin necə təmin edilməsi şəhərsalma elminin ən aktual fundamental problemlərindəndir.

Qarabağ Memarlıq Məktəbinin fundamental prinsipləri Qarabağ memarlıq məktəbinin formalaşmasında mühüm mərhələ sayılır".

R.Qarabağlı qeyd etdi ki, bu dövr XVIII-XIX əsrlərə-Qarabağ xanlığının çiçəklənməsi və Şuşa şəhərinin inkişafı dövrünə təsadüf edir. "Bu məktəbin ən parlaq nümayəndəsi memar Kərbəlayi Səfixan Qarabağidir.

Məktəbin memarlıq fəlsəfəsi bir neçə fundamental prinsipə əsaslanır: Lokal materialların sintezi: İnşaatda yerli xammaldan - Şuşanın məşhur əhəngdaşından və Qarabağ regionuna xas olan bişmiş qırmızı kərpicdən bərabər şəkildə istifadə olunması.

- İnteryer və fəza həlli: Məscid memarlığında iki və ya dördsütunlu, üçnefli daxili məkan bölgüsü, tavanların tağ-tavan sistemləri ilə qurulması.

- Özünəməxsus minarə dizaynı: Şaquli kərpic hörgüsü ilə bəzədilmiş və rəngli kaşı elementləri (çini mozaikalar) ilə naxışlanmış, silindrik minarə formaları (Məsələn: Yuxarı Gövhər Ağa məscidi).

- Mülki memarlıqda regional üslub: Şuşa yaşayış evlərində daxili həyətlər, şəbəkəli pəncərələr və regional iqlimə uyğun terrasların (eyvanların) tətbiqi.

Cari bərpa işlərində ənənələrin qorunma səviyyəsi hazırda Qarabağda Heydər Əliyev Fondunun və Dövlət Şəhərsalma və Memarlıq Komitəsinin rəhbərliyi altında həm yerli, həm də beynəlxalq (məsələn, İtaliya, Almaniya və Türkiyə) bərpaçı mütəxəssislərin iştirakı ilə irihəcmli layihələr icra olunur. Təcrübə göstərir ki, aparılan işlər əsasən iki fərqli istiqamətdə qruplaşdırılır və ənənəyə sadiqlik dərəcəsi bu istiqamətlərə görə fərqlənir:

A) Tarixi-dini abidələrin bərpası (Yüksək uyğunluq)

Tarixi abidələrin bərpasında Qarabağ memarlıq məktəbinin prinsiplərinə maksimal dərəcədə əməl olunur. Şuşada Yuxarı və Aşağı Gövhər Ağa məscidləri, Saatlı məscidi, Ağdam Cümə məscidi bərpa edilərkən, arxiv materialları və tarixi fotolar əsasında "orijinala qaytarılma" metodu tətbiq olunmuşdu. Bunun ən son nümunələrindən biri kimi, Şuşanın Daşaltı kəndində inşa edilən yeni məscidin memarlıq kompozisiyasında, proporsiyalarında və 22,5 metrlik minarələrində birbaşa Yuxarı Gövhər Ağa məscidinin minarə elementlərindən və milli bədii-dekorativ xüsusiyyətlərindən istifadə edilmişdir .

B) Mülki və infrastruktur tikintisi (Qismən uyğunluq və ekletika)

Yeni salınan yaşayış kompleksləri, otellər və inzibati binalarda isə milli ənənələr qismən saxlanılmaqla müasir klassika və ekletika (üslubların qarışığı) müşahidə olunur. Binaların fasadlarında Şuşa daşından istifadə edilsə də, konstruksiya həlli (dəmir-beton karkaslar, geniş şüşəbəndlər) tamamilə müasirdir. Bu da bəzi hallarda tarixi fəza mühitinin transformasiyasına səbəb olur.

Qorunma problemləri və nəzərə alınmalı olan konseptual amillərə gəlincə, tikinti prosesinə çoxsaylı xarici və yerli şirkətlərin cəlb olunması bəzən regional memarlıq kodlarının itməsi riskini yaradır. Əgər məktəbin prinsiplərinə tam əməl olunmursa və ya standart birtipli tikintiyə yol verilirsə, aşağıdakı amillər mütləq nəzərə alınmalıdır: "Fasadizm" təhlükəsinin aradan qaldırılması: Binanın yalnız fasadına Şuşa daşı vurmaqla onu "Qarabağ üslubu" adlandırmaq bədii yanaşmanı bəsitləşdirir. Binanın ümumi tektonikası - pəncərə sədrlərinin ölçüsü, tağların forması və dam örtüyünün maililiyi Kərbəlayi Səfixan irsinə uyğunlaşdırılmalıdır.

Arxiv və elmi əsaslandırma: Xarici layihələndirmə şirkətlərinə Qarabağ memarlığının elementlər kataloqu (milli order sistemi) icbari şərt (texniki tapşırıq) kimi təqdim edilməlidir.

Landşaftla harmoniyanın qorunması: Qarabağ memarlığı relyeflə bütövlük təşkil edir. Dağlıq və dağətəyi zonalarda tikilən yeni obyektlər təbii relyefi korlamamalı, əksinə, onun davamı kimi görünməlidir.

Qarabağda müasir şəhərsalma məsələsi və "Ağıllı" Texnologiyalardan danışırıqsa qeyd etdək ki, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda müasir şəhərsalma məsələsi tamamilə "sıfırdan yenidənqurma" fəlsəfəsinə və XXI əsrin qabaqcıl urbanistik yanaşmalarına əsaslanır. Burada ənənəvi memarlıq ilə futuristik şəhərsalma prinsipləri unikal şəkildə vəhdət təşkil edir:

- Ağıllı Şəhər və Kənd Konsepsiyası: Zəngilanın Ağalı kəndi, Füzuli və Ağdam şəhərlərində tətbiq edilən bu sistem alterrnativ enerji mənbələri (günəş, külək, hidroenerji), rəqəmsal idarəetmə və ekoloji cəhətdən təmiz nəqliyyat infrastrukturunu ehtiva edir.

- İnsan mərkəzli planlaşdırma: Şəhərlərin baş planları hazırlanarkən "15 dəqiqəlik şəhər" prinsipi əsas götürülür. Sakinlərin bütün sosial obyektlərə, parklara və iş yerlərinə piyada məsafəsində çatması təmin edilir.

Dinamik nəqliyyat-Füzuli, Zəngilan və Laçında inşa edilmiş Beynəlxalq Hava Limanları müasir memarlığın ən son nailiyyətlərini əks etdirməklə yanaşı, həm də regionun tarixi loqistik əhəmiyyətini ("İpək Yolu" kontekstində) simvolizə edir".

R.Qarabağlının bildirdiyinə görə, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun yenidən qurulması prosesi göstərir ki, Azərbaycan dövləti sadəcə binalar bərpa etmir, eyni zamanda dağıdılmış milli yaddaşı reanimasiya edir. "Tarixi abidələrin bərpasında Qarabağ memarlıq məktəbinin qanunauyğunluqlarına ciddi şəkildə riayət olunması milli kimliyin qorunmasının təminatıdır. Bununla belə, müasir şəhərsalma layihələrində innovasiya ilə ənənənin balansı elə tənzimlənməlidir ki, Qarabağın vizual görünüşü həm öz qədim ruhunu saxlasın, həm də gələcəyin texnoloji tələblərinə cavab verə bilsin".

İradə SARIYEVA



VİDEO

Aydın Quliyev Mətbuat Şurasında seçkilərə qatılmamasının səbəblərini qurultayda açdı... - VİDEO

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

“Günəş fəallığı” Xəzər suyuna təsir edən sonuncu amıldir - Rusiyadan gələn izaha cavab...

Putin “nüvə çantası”nı özü ilə Çinə niyə aparmışdı...

Ermənilər Qarabağda Amaras udin-alban abidəsinə kor iddialardan əl çəkmirlər...

SON XƏBƏRLƏR

21.11.2026 / 12:58
Bakıda narkotik həblər satanlar saxlanıldı, aralarında bir vəkil də var - VİDEO

21.11.2026 / 12:31
Beynəlxalq Qalereyada İsrail Səfiri ilə mədəniyyət sahəsində əməkdaşliq müzakirə olunub

21.11.2026 / 11:47
"Biz Azərbaycanı regionda daimi olaraq mühüm strateji tərəfdaş kimi qəbul etmişik" - Vyetnam Prezidenti

21.11.2026 / 11:43
Prezident İlham Əliyev: "Azərbaycan-Vyetnam münasibətləri strateji əhəmiyyət daşıyır"

21.11.2026 / 11:28
Prezident İlham Əliyevin Vyetnam Prezidenti ilə geniş tərkibdə görüşü olub - FOTO

21.11.2026 / 10:14
Müdafiə Nazirliyində NATO nümayəndə heyəti ilə görüş olub

21.11.2026 / 09:11
Avtoxuliqanlıq edən daha bir sürücü həbs edildi

21.11.2026 / 08:51
Prezidentlər İlham Əliyev və To Lam Birgə Bəyanat qəbul ediblər, Azərbaycan-Vyetnam sənədləri mübadilə olunub - FOTO

21.11.2026 / 08:44
Prezident İlham Əliyev gürcüstanlı həmkarına başsağlığı verib

21.11.2026 / 08:41
Prezident İlham Əliyevin Hanoyda rəsmi qarşılanma mərasimi olub

20.11.2026 / 23:10
Minlərlə ailənin torpaq probleminin həlli istiqamətində mühüm addım - çıxarış almaq mümkün olacaq...

20.11.2026 / 22:37
İraqda məzhəb savaşı başlanır, işin içində yenə İran var

20.11.2026 / 22:15
Tramp Konqresdə nəzarəti itirməzdən əvvəl hərəkətə keçdi - Ukraynada sülh üçün son tarix açıqlandı...

20.11.2026 / 21:58
BMT-ni bərbad günə qoyanlar onun “köklü islahatına” qərar verdilər...

20.11.2026 / 21:43
Danimarka Rusiya hərbi attaşesini ölkədən qovur, ruslar üçün vizaları da dayandırır – vaxt verildi...

20.11.2026 / 21:35
Britaniya ordusu dron dövrünə hazırlaşır?

20.11.2026 / 21:24
Moskvadan Tallinn və Buxarestə etiraz - hər iki ölkənin diplomatları Rusiya XİN-ə çağırıldı

20.11.2026 / 21:16
Paşinyan “Qərbi Ermənistandan” imtina etdi ki, Bakı da Qərbi Azərbaycandan imtina etsin - Hay ki, hay...

20.11.2026 / 20:58
Qərbi Zəngəzurun tarixi irsinin UNESCO-da mənimsənilməsinə start verildi...

20.11.2026 / 20:41
Tramp Çindəki hadisədən sonra təyyarədaşıyan bir gəmini İranın "qapısından" çəkib apardı...

20.11.2026 / 20:22
Rəsmi Ankara NATO-ya sərt mesaj verdi – Alyans Türkiyəni Yaxın Şərqdə tək qoydu...

20.11.2026 / 20:07
Parlament buraxılır, Konstitusiya dəyişdirilir, müxalifət ləğv edilir - Paşinyan mürəkkəb ssenariyə baş vurdu...

20.11.2026 / 19:49
Azərbaycanda kitabxanalar 26 faiz azalıb, bəzi kəndlərdə onlar fəaliyyətini tamamilə dayandırıb

20.11.2026 / 19:44
Dədə Qorqud epoxasının memarlıq irsi:Nəzəri fikirlər, tarixi baxışlar və məkan semantikası

20.11.2026 / 19:25
Macarıstan Ukrayna siyasətini tam dəyişdi - Madyar Orbanı sildi...

20.11.2026 / 19:25
Vyetnam üçün Avropaya Azərbaycanın üzərindın yol açıldı...

20.11.2026 / 19:10
İŞİD-in “Vilayəti Xorasan” qruplaşmasının iki üzvü Azərbaycana gətirilərək həbs edildi - FOTO

20.11.2026 / 18:57
Moskvadan Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin Dublin görüşünə reaksiya...

20.11.2026 / 18:43
Maşın alan yoxdur, amma qiymətlər sürətlə artır

20.11.2026 / 18:27
Yeni Yalta sammiti alınmadı, amma Rusiya, Çin, ABŞ liderləri istəklərinə nail oldular

20.11.2026 / 18:11
Fransa və Hindistan BTQ-yə açıq savaş açdı - təşkilatın sosial media hesablarına kiberhücumlar başladı...

20.11.2026 / 17:57
Şəmkir xəstəxanasını su basdı - TƏBİB-dən açıqlama...

20.11.2026 / 17:51
İslam yaxın onillikdə dünyanın ən böyük dininə çevriləcək

20.11.2026 / 17:40
İcra başçısının birinci müavini ilə bağlı 2 milyonluq qalmaqal - iş prokurorluğa çıxdı...

20.11.2026 / 17:32
Almaniya və Ukrayna arasında fikir ayrılığı - Avropalı liderlər Moskvaya gedəcəkmi...

20.11.2026 / 17:26
Dünyanın "3 iddialı ağası" Qəzzada on minlərlə müsəlmanın faciəsinə susdu...

20.11.2026 / 17:12
Mehriban Əliyevanın sosial media hesablarında Vyetnamın vitse-prezidenti ilə görüşünə dair paylaşım edilib

20.11.2026 / 17:05
Trampdan Ukrayna ilə bağlı mühüm açıqlama - Vaşinqton Kiyevsiz qərar verməyəcək...

20.11.2026 / 16:32
Kolleclərə qəbul qaydaları dəyişir - qiyabi təhsil ləğv edilir...

20.11.2026 / 16:25
Prezident İlham Əliyevin sosial media hesablarında Vyetnama rəsmi səfəri ilə bağlı videoçarx paylaşılıb

20.11.2026 / 16:09
Ermənilər pasportlarda doğulduğu yer kimi "Azərbaycan " yazdırırlar...

20.11.2026 / 16:02
Prezident İlham Əliyevin səfəri Vyetnam mediasının diqqət mərkəzində... - FOTO

20.11.2026 / 15:44
Çin lideri Putini niyə bu qədər soyuq qarşıladı...

20.11.2026 / 15:29
Mehriban Əliyeva Vyetnamın vitse-prezidenti ilə görüşüb - FOTO

20.11.2026 / 15:23
Azərbaycanda boşanmaların sayı artır - hər 100 nikahın 48-i dağılır...

20.11.2026 / 15:20
Bakı–Balakən–Bakı marşrutu üzrə qatarların hərəkəti bərpa olunur

20.11.2026 / 15:09
Rusiyanı Ukraynada yeni işğala ruhlandıran kimdir - ABŞ müdafiə nazirinin yanlışı...

20.11.2026 / 15:08
“Vətəndaşlar referendumda yeni Konstitusiyanın əleyhinə səs verərsə, istefa verməyə hazıram” - Paşinyan

20.11.2026 / 14:50
Badamdarda sürüşmə sahəsində çatlar genişlənib - RƏSMİ AÇIQLAMA...

20.11.2026 / 14:45
Milli Məclisin deputatı Vüqar Rəhimzadə Ordubadda seçiciləri ilə növbəti görüşünü keçirib - FOTO

20.11.2026 / 14:44
Aİ və Böyük Britaniya tələbə mübadiləsi barədə razılığa gəldilər, lakin təhsil haqları dayandırıldı

20.11.2026 / 14:32
Əli Əsədov Kobaxidzeyə başsağlığı verdi

20.11.2026 / 14:24
Krım körpüsü Niderland raketləri ilə vurulmuşdu - Niderland və Avstriyanın Kiyevdəki səfirlikləri bombalandı...

20.11.2026 / 14:12
Əməkdar artist Nigar Şabanova icra hakimiyyətini tənqid etdi

20.11.2026 / 14:08
Polşanın Lublin şəhərində hava hücumu xəbərdarlığı edilib

20.11.2026 / 14:01
Milli Xalça Muzeyində “Ortaq irs: Türk xalçası” mövzusunda beynəlxalq simpozium təşkil olunacaq

20.11.2026 / 13:59
AĞDAMIN MƏDƏNİ YADDAŞI: DAŞLARA HƏKK OLUNMUŞ TARİX VƏ YENİDƏN DİRÇƏLƏN İRS

20.11.2026 / 13:59
AMEA-nın strukturunda dəyişiklik edilib

20.11.2026 / 13:55
Le Penin partiyasının qərargahında məlumat sızması ilə əlaqədar axtarış aparılıb

20.11.2026 / 13:50
Çin "üçlüyünün" bəyanatları Avroatlantik məkanı parçaladı...

20.11.2026 / 13:35
Putinin təhdidlərindən saatlar sonra Rusiya ordusu Kiyevə üç ballistik raket atdı - körpülər vuruldu...

20.11.2026 / 13:18
Lukaşenko kənd təsərrüfatı nazirini söydüyünü etiraf etdi - sonra ondan üzr istəyirəm...

20.11.2026 / 13:03
Vyetnam Azərbaycanda səfirlik açır...

20.11.2026 / 12:51
Jurnalistlər üçün müsabiqə elan edildi

20.11.2026 / 12:36
ABŞ-da hakerlər “Visa”, “Mastercard” və “JPMorgan Chase” müştərilərinin məlumatlarını ələ keçirdi…

20.11.2026 / 12:21
Sahibə Qafarova Qurbanqulu Berdiməhəmmədovla görüşdə iştirak edib

20.11.2026 / 12:14
Uşaqların energetik içkilərə marağı artır – nəzarət gücləndirilə bilər...

20.11.2026 / 12:01
Media və Yayım Şurasının müsabiqələrinin keçirilməsi qaydalarında yenilik edildi

20.11.2026 / 11:50
İspaniya futbolunun dörd nəhəngi İstanbulda üz-üzə gəlir

20.11.2026 / 11:37
Jurnalist müsabiqəsində sosial media aktivliyi də nəzərə alınacaq - YENİ QAYDA...

20.11.2026 / 11:23
Keçmiş təhsil nazirinə yeni vəzifə verildi...

20.11.2026 / 11:09
Dəbilqəsiz elektroskuter sürmək qadağan edilə bilər - Ombudsmandan təklif...

20.11.2026 / 10:54
Bu halda media subyektinə yardım dayandırılacaq...

20.11.2026 / 10:36
Sülhə mane olan sənəd Ermənistanın rəsmi saytlarında açılmır

20.11.2026 / 10:18
Prezident İlham Əliyev Hanoyda Vyetnam Milli Assambleyasının sədri ilə görüşüb - FOTO/YENİLƏNDİ

20.11.2026 / 10:03
Tramp İrana yeni hücumla bağlı yeni tarix açıqladı – nələrin baş verəcəyini görəcəyik…

20.11.2026 / 09:47
Abşeron-Xızı Təhsil İdarəsinin müdiri yeni vəzifəyə təyin edildi...

20.11.2026 / 09:30
Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyi 2027-ci il üzrə kiçik və böyük qrant müsabiqələrini elan edir

20.11.2026 / 09:20
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Vyetnamın Baş naziri ilə görüşü olub - FOTO/YENİLƏNDİ

20.11.2026 / 08:41
Prezident İlham Əliyev Hanoyda Ho Şi Minin məqbərəsini ziyarət etdi - FOTO

20.11.2026 / 08:21
Ukraynanın NATO-ya üzvlüyü gündəmdə - yalnız ərazi güzəşti qarşılığında…

İnformasiya texnologiyaları Azərbaycanın inkişafında yeni güclü mənbə kimi özünü daha çox təsdiqləyir....

XƏBƏR ARXİVİ