Böyük ənənələrə malik olan Qarabağ memarlıq məktəbi uzun və zəngin bir yol keçib. Ermənistanın işğalına qədər qarabğlı memarların yaratdıqları öz unikallığı ilə xüsusi seçilirdi. Çox təəssüf ki, işğal dövründə bu məktəbin nümayəndələrinin yaratdığı gözəl binlar, karvansaralar, məscidlər və sair erməni vandalizminə məruz qaldı. Torpaqlarımız işğaldan azad olunduqdan sonra Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda tikinti-quruculuq işləri həyata keçirilməyə başladı. Yerli və xarici şirkətlər tikinti, yenidənqurma prosesində yaxından iştirak edir.
Hazırda Qarabağda aparılan tikinti - quruculuq, bərpa işində Qarabağ memarlıq məktəbinin ənənələri nə dərəcədə qorunur? Məktəbin prinsiplərinə əməl olunurmu? Əməl edilmirsə, yaxud qismən edilirsə, əsasən nəyə diqqət yetirilməli, hansı amillər nəzərə alınmalıdır? Qarabağda müasir şəhərsalma məsələsi öz həllini necə tapır?
Məsələn, orada qədimi və orta əsr tikililərinə yanaşma necədir, necə olmalıdır?
AMEA Memarlıq və İncəsənət institutunun aparıcı elmi işçisi, memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Şərq Ölkələri Beynəlxalq memarlıq Akademiyasının müxbir üzvü Rizvan Qarabağlı ilə bu barədə danışdıq.
Qarabağ memarlıq məktəbinin bərpa və yenidənqurma proseslərində rolundan söhbət açan R.Qarabağlı baki-xeber.com-a bildirdi ki, Azərbaycanın ən zəngin mədəni irsindən biri olan Qarabağ memarlıq məktəbinin tarixi prinsipləri və bu ənənələrin postmünaqişə dövründə, xüsusilə regional bərpa və yenidənqurma layihələrində tətbiqi məsələləri araşdırılır. “Tarixi abidələrin orijinal üslubda bərpası, müasir urbanizasiya prosesində "Ağıllı şəhər" və "Ağıllı kənd" konsepsiyalarının milli memarlıq elementləri ilə inteqrasiyası elmi-nəzəri baxımdan təhlil edilir. Tədqiqat çərçivəsində yerli və xarici şirkətlərin fəaliyyətində ənənəvi irsin qorunma dərəcəsi və bu istiqamətdə nəzərə alınmalı olan konseptual amillər müəyyənləşdirilir.
Azərbaycan şəhərsalma mədəniyyəti çoxəsrlik təkamül yolu keçərək özünəməxsus regional məktəblər formalaşdırmışdır. Bu məktəblər arasında regional spesifikası, material seçimi və fəlsəfi dərinliyi ilə seçilən əsas qollardan biri Qarabağ memarlıq məktəbidir. Tarixi dövrlər ərzində formalaşmış bu irs, otuz ilə yaxın davam edən işğal dövründə kütləvi dağıntılara, yəni urbisid (şəhərlərin məhvi) və kultursidə (mədəniyyətin məhvi) məruz qalmışdır.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə ölkədə “Şəhərsalma və Memarlıq İli” çərçivəsində azad edilmiş torpaqların dirçəlişi yeni elmi-praktik müstəviyə qədəm qoymuşdur. İndiki mərhələdə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan genişmiqyaslı tikinti-quruculuq işlərində tarixi memarlıq ənənələrinin nə dərəcədə qorunması, müasir qlobal memarlıq trendləri ilə milli kimliyin vəhdətinin necə təmin edilməsi şəhərsalma elminin ən aktual fundamental problemlərindəndir.
Qarabağ Memarlıq Məktəbinin fundamental prinsipləri Qarabağ memarlıq məktəbinin formalaşmasında mühüm mərhələ sayılır”.
R.Qarabağlı qeyd etdi ki, bu dövr XVIII-XIX əsrlərə-Qarabağ xanlığının çiçəklənməsi və Şuşa şəhərinin inkişafı dövrünə təsadüf edir. “Bu məktəbin ən parlaq nümayəndəsi memar Kərbəlayi Səfixan Qarabağidir.
Məktəbin memarlıq fəlsəfəsi bir neçə fundamental prinsipə əsaslanır: Lokal materialların sintezi: İnşaatda yerli xammaldan - Şuşanın məşhur əhəngdaşından və Qarabağ regionuna xas olan bişmiş qırmızı kərpicdən bərabər şəkildə istifadə olunması.
- İnteryer və fəza həlli: Məscid memarlığında iki və ya dördsütunlu, üçnefli daxili məkan bölgüsü, tavanların tağ-tavan sistemləri ilə qurulması.
- Özünəməxsus minarə dizaynı: Şaquli kərpic hörgüsü ilə bəzədilmiş və rəngli kaşı elementləri (çini mozaikalar) ilə naxışlanmış, silindrik minarə formaları (Məsələn: Yuxarı Gövhər Ağa məscidi).
- Mülki memarlıqda regional üslub: Şuşa yaşayış evlərində daxili həyətlər, şəbəkəli pəncərələr və regional iqlimə uyğun terrasların (eyvanların) tətbiqi.
Cari bərpa işlərində ənənələrin qorunma səviyyəsi hazırda Qarabağda Heydər Əliyev Fondunun və Dövlət Şəhərsalma və Memarlıq Komitəsinin rəhbərliyi altında həm yerli, həm də beynəlxalq (məsələn, İtaliya, Almaniya və Türkiyə) bərpaçı mütəxəssislərin iştirakı ilə irihəcmli layihələr icra olunur. Təcrübə göstərir ki, aparılan işlər əsasən iki fərqli istiqamətdə qruplaşdırılır və ənənəyə sadiqlik dərəcəsi bu istiqamətlərə görə fərqlənir:
A) Tarixi-dini abidələrin bərpası (Yüksək uyğunluq)
Tarixi abidələrin bərpasında Qarabağ memarlıq məktəbinin prinsiplərinə maksimal dərəcədə əməl olunur. Şuşada Yuxarı və Aşağı Gövhər Ağa məscidləri, Saatlı məscidi, Ağdam Cümə məscidi bərpa edilərkən, arxiv materialları və tarixi fotolar əsasında "orijinala qaytarılma" metodu tətbiq olunmuşdu. Bunun ən son nümunələrindən biri kimi, Şuşanın Daşaltı kəndində inşa edilən yeni məscidin memarlıq kompozisiyasında, proporsiyalarında və 22,5 metrlik minarələrində birbaşa Yuxarı Gövhər Ağa məscidinin minarə elementlərindən və milli bədii-dekorativ xüsusiyyətlərindən istifadə edilmişdir .
B) Mülki və infrastruktur tikintisi (Qismən uyğunluq və ekletika)
Yeni salınan yaşayış kompleksləri, otellər və inzibati binalarda isə milli ənənələr qismən saxlanılmaqla müasir klassika və ekletika (üslubların qarışığı) müşahidə olunur. Binaların fasadlarında Şuşa daşından istifadə edilsə də, konstruksiya həlli (dəmir-beton karkaslar, geniş şüşəbəndlər) tamamilə müasirdir. Bu da bəzi hallarda tarixi fəza mühitinin transformasiyasına səbəb olur.
Qorunma problemləri və nəzərə alınmalı olan konseptual amillərə gəlincə, tikinti prosesinə çoxsaylı xarici və yerli şirkətlərin cəlb olunması bəzən regional memarlıq kodlarının itməsi riskini yaradır. Əgər məktəbin prinsiplərinə tam əməl olunmursa və ya standart birtipli tikintiyə yol verilirsə, aşağıdakı amillər mütləq nəzərə alınmalıdır: "Fasadizm" təhlükəsinin aradan qaldırılması: Binanın yalnız fasadına Şuşa daşı vurmaqla onu "Qarabağ üslubu" adlandırmaq bədii yanaşmanı bəsitləşdirir. Binanın ümumi tektonikası - pəncərə sədrlərinin ölçüsü, tağların forması və dam örtüyünün maililiyi Kərbəlayi Səfixan irsinə uyğunlaşdırılmalıdır.
Arxiv və elmi əsaslandırma: Xarici layihələndirmə şirkətlərinə Qarabağ memarlığının elementlər kataloqu (milli order sistemi) icbari şərt (texniki tapşırıq) kimi təqdim edilməlidir.
Landşaftla harmoniyanın qorunması: Qarabağ memarlığı relyeflə bütövlük təşkil edir. Dağlıq və dağətəyi zonalarda tikilən yeni obyektlər təbii relyefi korlamamalı, əksinə, onun davamı kimi görünməlidir.
Qarabağda müasir şəhərsalma məsələsi və "Ağıllı" Texnologiyalardan danışırıqsa qeyd etdək ki, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda müasir şəhərsalma məsələsi tamamilə "sıfırdan yenidənqurma" fəlsəfəsinə və XXI əsrin qabaqcıl urbanistik yanaşmalarına əsaslanır. Burada ənənəvi memarlıq ilə futuristik şəhərsalma prinsipləri unikal şəkildə vəhdət təşkil edir:
- Ağıllı Şəhər və Kənd Konsepsiyası: Zəngilanın Ağalı kəndi, Füzuli və Ağdam şəhərlərində tətbiq edilən bu sistem alterrnativ enerji mənbələri (günəş, külək, hidroenerji), rəqəmsal idarəetmə və ekoloji cəhətdən təmiz nəqliyyat infrastrukturunu ehtiva edir.
- İnsan mərkəzli planlaşdırma: Şəhərlərin baş planları hazırlanarkən "15 dəqiqəlik şəhər" prinsipi əsas götürülür. Sakinlərin bütün sosial obyektlərə, parklara və iş yerlərinə piyada məsafəsində çatması təmin edilir.
Dinamik nəqliyyat-Füzuli, Zəngilan və Laçında inşa edilmiş Beynəlxalq Hava Limanları müasir memarlığın ən son nailiyyətlərini əks etdirməklə yanaşı, həm də regionun tarixi loqistik əhəmiyyətini ("İpək Yolu" kontekstində) simvolizə edir”.
R.Qarabağlının bildirdiyinə görə, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun yenidən qurulması prosesi göstərir ki, Azərbaycan dövləti sadəcə binalar bərpa etmir, eyni zamanda dağıdılmış milli yaddaşı reanimasiya edir. “Tarixi abidələrin bərpasında Qarabağ memarlıq məktəbinin qanunauyğunluqlarına ciddi şəkildə riayət olunması milli kimliyin qorunmasının təminatıdır. Bununla belə, müasir şəhərsalma layihələrində innovasiya ilə ənənənin balansı elə tənzimlənməlidir ki, Qarabağın vizual görünüşü həm öz qədim ruhunu saxlasın, həm də gələcəyin texnoloji tələblərinə cavab verə bilsin”.
İradə SARIYEVA
