Bir müşavirin işdən çıxması ilə müşavirlərin sayı 10-dan 9-a düşən "AzerGold" xəbəri ilk baxışda kiçik bir kadr dəyişikliyi kimi görünür. Lakin bu hadisə daha böyük bir struktural problemin simptomudur: dövlətə məxsus şirkətlərdə inzibati aparatın iqtisadi məntiqə zidd olaraq şişirdilməsi.
Azərbaycanda müşavir və rəhbər vəzifələrinin çoxluğu ilə bağlı müzakirələrdə ən çox iri dövlət şirkətləri və mərkəzi icra qurumları qeyd olunur. Məsələn, SOCAR uzun illərdir çoxsaylı vitse-prezidentlər, müşavirlər və müxtəlif səviyyəli rəhbər heyəti ilə fəaliyyət göstərir.
Azərbaycan Dəmir Yolları, “Azərenerji” və “Azərsu” kimi iri dövlət müəssisələrində də sədr, sədr müavinləri, departament rəhbərləri və müşavirlik institutları geniş şəkildə təmsil olunur. Bu qurumlarda vəzifələrin sayının çox olması avtomatik olaraq səmərəsizlik demək deyil, lakin onların funksiyalarının və nəticələrinin ictimai şəkildə qiymətləndirilməsi məhdud olduğundan tez-tez tənqid olunur.
Nazirliklərdə də oxşar vəziyyət müşahidə edilir. Məsələn, Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi, Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi və Azərbaycan Respublikasının Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi kimi böyük qurumlarda nazir, bir neçə nazir müavini, aparat rəhbərliyi və müşavir heyəti fəaliyyət göstərir. Müzakirə predmeti adətən bu vəzifələrin mövcudluğu deyil, onların sayının və səlahiyyət bölgüsünün nə dərəcədə əsaslandırıldığı olur.
Daha vacib sual konkret neçə müşavirin olması deyil, hər bir vəzifənin hansı nəticəni yaratması, bunun üçün nə qədər vəsait xərclənməsi və həmin xərclərin ictimaiyyət qarşısında nə dərəcədə şəffaf hesabatlandırılmasıdır. Bu məlumatlar açıq olmadıqda, hətta zəruri vəzifələr belə ictimaiyyətdə "şişirdilmiş idarəetmə aparatı" təsiri yarada bilir.
Beynəlxalq praktikaya baxdıqda aydın olur ki, müşavir sayı ilə şirkətin effektivliyi arasındakı əlaqə çox vaxt tərs mütənasibdir. Norveçin dövlət neft şirkəti "Equinor"da icraçı rəhbərə birbaşa hesabat verən müşavirlərin sayı 3-4 nəfərlə məhdudlaşdırılır və hər birinin məsuliyyət sahəsi ictimai hesabatlarda açıqlanır. Kanada dövlət şirkətlərində isə, federal qanunvericiliyə görə, rəhbər şəxsə bağlı hər bir müşavir vəzifəsi üçün onun fəaliyyətinin ölçülə bilən nəticələri il ərzində parlament komitəsinə təqdim edilməlidir. Azərbaycan kontekstinə tətbiq etsək, bu standart burada tam fərqli bir mənzərə ortaya qoyur: 9 müşavirin hər birinin konkret funksiyası, onların töhfəsinin necə ölçüldüyü, cəlb etdikləri əməkhaqqı fondu - bunların heç biri ictimai müzakirə predmetinə çevrilmir.
İqtisadi nəzəriyyə baxımından bu vəziyyəti "agent problemi" və bürokratik genişlənmə fenomeni ilə izah etmək mümkündür. Nobel mükafatçısı Oliver Williamsonun təşkilat iqtisadiyyatı üzrə tədqiqatları göstərir ki, dövlət şirkətlərində bazar rəqabətinin olmaması idarəetmə aparatını kortəbii böyütmək meylini gücləndirir. Özəl şirkətdə hər əlavə inzibati vahid birbaşa mənfəəti azaldır və buna görə də ciddi əsaslandırma tələb edir. Dövlət şirkətlərində isə bu itki birbaşa rəhbərliyin hesabına deyil, büdcəyə, yəni vergi ödəyicilərinə yüklənir. Britaniya İqtisadiyyat Tədqiqatları Bürosunun 2019-cu il hesabatına görə, dövlət şirkətlərinin inzibati xərcləri müqayisəli özəl şirkətlərə nisbətən orta hesabla 34 faiz yüksəkdir, bu fərqin əsas hissəsini isə rəhbərlik dəstək aparatı təşkil edir.
"AzerGold"un açıqladığı rəqəmlər bu kontekstdə xüsusilə düşündürücüdür. 2024-cü ildə 696 nəfərdən 2025-ci ilə qədər 1088 nəfərə çatan işçi sayı — bu, cəmi bir ildə 56 faizlik artım deməkdir. İstehsal sahəsinin genişlənməsi ilə bağlı paralel məlumat olmadan bu rəqəmi şərh etmək çətindir, lakin belə sürətli artımın inzibati aparatda daha intensiv olması güman edilə bilər. Çilidə dövlətə məxsus mis şirkəti "Codelco"nun təcrübəsi müqayisə üçün maraqlıdır: şirkət 2010-cu illərdə inzibati xərcləri 22 faiz azaltmaq üçün xüsusi optimallaşdırma proqramı həyata keçirdi, bunun nəticəsində isə istehsal göstəriciləri yüksəldi, çünki resurslar birbaşa əməliyyat sahələrinə yönəldi.
Müşavir institutunun özü həmişə problemli olmaya da bilər. Lakin onun effektiv işləməsi üçün bir neçə şərt vacibdir. Birincisi, hər bir müşavir vəzifəsi üzrə aydın texniki spesifikasiya olmalıdır. İkincisi, onların töhfəsi ölçülə bilən göstəricilərlə - layihə nəticəsi, siyasət sənədi, texnoloji inovasiya - qiymətləndirilməlidir. Üçüncüsü, bu xərclər ictimai hesabatlarda ayrıca maddə kimi göstərilməlidir. Avstraliyanın dövlət idarəetmə standartlarına görə, hər hansı dövlət qurumunda rəhbərə birbaşa hesabat verən 5-dən çox müşavir olduqda, bu barədə parlament auditi avtomatik başlayır. Belə mexanizmlər idarəetmə aparatının şişirilməsinin qarşısını almaq üçün deyil, onun iqtisadi məntiqini sübut etməyi tələb etmək üçün nəzərdə tutulub.
Nəhayət, məsələnin daha dərin siyasi iqtisadiyyatına toxunmaq lazımdır. Dövlət şirkətlərindəki böyük müşavir aparatları çox vaxt iqtisadi funksiyadan daha çox sosial funksiya daşıyır: yüksək statuslu işə düzəlmə kanalına çevrilir. Bu isə şirkətin missiyasını - resurs hasilatından gəlir əldə etməyi ikinci plana keçirir. Dünyada dövlət şirkətlərinin iflasını tədqiq edən mütəxəssislər göstərir ki, bu proseslərin əvvəlcə inzibati aparatın şişməsi, sonra isə əməliyyat səmərəliliyinin düşməsi ilə başladığı çox vaxt gözardı edilir. "AzerGold"un bu yolda olub-olmadığını yalnız tam şəffaf maliyyə hesabatları göstərə bilər ki, bu da hələlik ictimaiyyətin istədiyi səviyyədə mövcud deyil.
Akif NƏSİRLİ
