Qulamhüseyn Əlibəyli: “Trampın son təhdid xarakterli bəyanatları ilk növbədə geosiyasi təzyiq vasitəsidir”
Bu gecə İranı çox sərt şəkildə vuracağıq. Bu barədə ABŞ Prezidenti Donald Tramp “Truth Social” hesabında yazıb. Tramp bildirib ki, ABŞ bu gecə Hərbi Dəniz Qüvvələri, Hərbi Hava Qüvvələri, Hava Hücumundan Müdafiə qüvvələri, radarları və digər bütün növ müdafiə və əksər hücum qabiliyyəti məhv olmuş İrana hücum edəcək.
O qeyd edib ki, ABŞ çox da uzaq olmayan gələcəkdə Xarq adasını və digər neft infrastrukturu olan nöqtələri ələ keçirəcək, eləcə də İranın neft-qaz bazarını tamamilə nəzarət altına alacaq: “Eynilə Venesuelada olduğu kimi. Hansı ki, həm Venesuela, həm də ABŞ üçün əladır”.
Buna baxmayaraq, bir neçə saatdan sonra Tramp növbəti dəfə İranı bombalamağı təxirə saldı. Nə baş verir? Axı həmin Tramp fevralda İranla müharibə başlayandan bəri düz 37 dəfə bəyan edib ki, İranla sülhə çox yaxınıq. Nə oldu bəs?
Sözügedən məsələ ilə bağlı fikirlərini baki-xeber.com-la bölüşən sabiq millət vəkili, hüquqşünas Qulamhüseyn Əlibəyli hesab edir ki, uzun illərdir Yaxın Şərq regionunda geosiyasi gəlişmələrin ən mürəkkəb və həssas istiqamətlərindən biri ABŞ ilə İran arasında münasibətlər olaraq qalır: “Son dövrdə ABŞ Prezidenti Donald Tramp tərəfindən İran ünvanına səsləndirilən sərt bəyanatlar və təhdid xarakterli açıqlamalar, qarşılıqlı olaraq İran rəsmilərinin eyni məzmunlu açıqlamaları beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini yenidən bu münasibətlərə yönəldib. Xüsusən də, Trampın ən son olaraq ifadə etdiyi fikirlər - ABŞ Hərbi Dəniz, Hərbi Hava və Hava Hücumundan Müdafiə qüvvələrinin İrana hücum edəcəyi, çox da uzaq olmayan gələcəkdə Xarq adasını və digər neft infrastrukturu olan nöqtələri ələ keçirəcəyi, və Venesuelada olduğu kimi İranın neft-qaz bazarını tamamilə nəzarət altına alacağı barədəki açıqlamaları zahirən bu 2 dövlət arasında müharibənin yenidən şiddətlənəcəyi təəssüratını yaradır. ABŞ prezidentinin bu son açıqlaması onun bir müddət əvvəl dəfələrlə söylədiyi İranla sülhə çox yaxın olmaq barədəki fikirləri ilə ziddiyyət təşkil edir. Bu ziddiyyətli açıqlamalar bir neçə səbəbdən ola bilər. Hər şeydən əvvəl nəzərə almaq lazımdır ki, Trampın eyni bir məsələyə dair tez-tez müxtəlif, bir-birini inkar edən ziddiyyətli fikirlər söyləməsi adi hal alıb. İranla bağlı olan məsələlərdə biz bunun dəfələrlə şahidi olmuşuq. Tramp dəfələrlə axşam İrana “bu gecə hücum ediləcəyi, İranın darmadağın ediləcəyi” barədə sərt fikirlər səsləndirib, səhər isə sakit bir tərzdə İranla sülh danışıqlarının davam etməsi, tərəflərin sülhə daha da yaxın olmaları barədə açıqlamalar verib. Artıq demək olar ki, hamı buna alışıb. Ona görə də Trampın son açıqlaması da novbəti hədə-qorxu, psixoloji təzyiq kimi qiymətləndirilə bilər. Çox keçmədən məlum oldu ki, bu, belədir”.
Daha sonra Q. Əlibəyli bunları qeyd etdi: “Mahiyyət etibarilə Trampın son sərt açıqlamaları Pakistanın vasitəçiliyi ilə keçirilən ABŞ-İran danışıqlarında ciddi irəliləyişin olmadığının, tərəflər arasında qarşılıqlı etimadsızlığın hələ də qalmaqda davam etdiyinin və regional təhlükəsizlik baxımından ciddi risklər mövcud olmasının göstəricisi kimi də qəbul edilə bilər. ABŞ rəsmən dəfələrlə bəyan edib ki, onun narahatlıqları daha çox İranın nüvə proqramı, regional təsir imkanları və təhlükəsizlik siyasəti ilə bağlıdır. ABŞ hesab edir ki, İranın nüvə potensialının genişlənməsi yalnız Yaxın Şərq üçün deyil, bütövlükdə beynəlxalq təhlükəsizlik sistemi üçün əlavə təhdidlər yarada bilər. Bu baxımdan ABŞ administrasiyası Tehran üzərində siyasi, iqtisadi və diplomatik təzyiq vasitələrindən istifadə etməyə çalışır. Lakin Trampın son aşıqlamasında bir maraqlı detal var ki, bu barədə dəfələrlə fikirlər səsləndirilib. Bu da İranın neft ehtiyatları ilə əlaqəli məsələdir. Tramp bilərəkdən və ya bilməyərəkdən İrana növbəti hücumun əsil səbəblərini açıqlayıb: İranın neft infrastrukturu olan nöqtələri ələ keçirmək və Venesuelada olduğu kimi İranın neft-qaz bazarını tamamilə nəzarət altına almaq; Tramp İranla müharibənin ilk günlərində də oxşar fikirlər söyləyib. Mövcud şəraitdə ABŞ prezidentinin hədələrinin əsas məqsədinin birbaşa hərbi əməliyyatlardan daha çox siyasi və diplomatik təzyiq yaratmaq olduğu qənaətinə gəlmək mümkündür. ABŞ rəhbərliyi sərt bəyanatlar vasitəsilə İranı danışıqlar masasında daha çevik mövqe tutaraq ölkənin neft bazarına şərik olmağa razı salmağa çalışır. Belə müxtəlif formalarda təzyiq və danışıqların paralel aparılması müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində tez-tez istifadə olunan taktikadır. Ümumiyyətlə, ABŞ və İran arasında genişmiqyaslı müharibənin baş verməsi hazırkı mərhələdə hər iki ölkənin maraqlarına uyğun görünmür. ABŞ üçün yeni genişmiqyaslı regional müharibə ciddi maliyyə və siyasi problemlər yarada, payızda keçirilməsi nəzərdə tutulan Konqresə aralıq seçkilərdə respublikaçıların mandat itkisinə gətirib çıxara bilər. Həm də nəzərə almaq lazımdır ki, Konqres bu yaxınlarda Trampın hərbi səlahiyyıətlərini daha da məhdudlaşdırıb və Konqreslə münaqişəyə girmək Tramp administrasiyasına sərfəli deyil. Bu baxımdan Trampın son təhdid xarakterli bəyanatlarını ilk növbədə geosiyasi təzyiq vasitəsi hesab etmək daha düzgün olardı. Məhz buna görə də sərt bəyanatların fonunda diplomatik təmasların və vasitəçilik təşəbbüslərinin davam etməsi ehtimalı daha yüksəkdir”.
Vidado ORDAHALLI
