Şair, nasir, publisist, 1986-cı ildən Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının üzvü, 1977-ci ildən Azərbaycan Jurnalistlər İttifaqının üzvü, filologiya elmləri namizədi Azər Abdullanın 80 yaşı tamam olur. Özünəməxsus qələm hadisələrini oxucuların xüsusi dəyərləndirdiyi məlumdur. “Bir durna qatarıyıq”, “Gedirəm gündoğana”, “Səni gözləyirəm”, “Bəyaz çiçəklər”, “Oyun”, “Qəmərlidən keçən Qatar”, “Onlar qəmli idi”, “Kəpənək bayramı” və s. kitabları ilə qələm hadisələri yaradan Azər Abdulla ilə 80 illik yubileyi ərəfəsində görüşüb ondan müsahibə götürdüm.
- Eşidəndə ki, Sizin 80 yaşınız tamam olur, sözün düzü, buna inanmağım gəlmədi. Çünki Siz ruhunda, içində, simasında gənclik ovqatını yaşadan adamsınız. Necə oldu ki, gənclik ruhunu, ovqatını ömrün səksəninə qədər daşıya bildiniz?
- Dedikləriniz səmimidirsə, bu mənim xidmətim deyil, Tanrının verdiyi paydır və genlə bağlı olan məsələdir. Yəni adam hardasa özünün həyatda etdikləri ilə bir sevinməlidir, bir qürur duymalıdır. Əgər belədirsə, buna görə Tanrıya borcluyam və ona şükür etməliyəm.
- Tanrıya həmişə inanmısınız, yoxsa bu, yaşla bağlıdır? Nəzərə alsaq ki, Sizin gəncliyiniz, yaradıcılığa başladığınız dövr bolşevizm dönəminə düşüb. O illərdə də Allah sevgisini özünüzdə hiss etmisinizmi?
- O dövrləri xatırlayanda, yadıma gəlir ki, bizim kənddə üç-dörd nəfər namaz qılırdı. Onlardan biri ana nənəm və anam idi. Namaz qılmasına baxmayaraq, anam kommunist idi. Atam isə sırf o ideologiyaya inanan, onun uğrunda döyüşən qatı kommunist olub. Nənəm və anam namaz qılanda, dua edəndə baxırdım və bunun səbəbini soruşurdum. Bilirsiniz, Allaha inam o qədər həssas, o qədər mürəkkəb məsələdir ki… Elə adamlar var, Allahı gördükləri kimi, təsəvvür etdikləri kimi sübut etmək istəyirlər. Mən demirəm ki, Allahsızam, Allaha inanmıram. Belə bir aqnostik sözü var - yarı inam, yarı inamsızlıq məsələsi. Namaz qılmıram, amma yaşa dolduqca, inamım artır. Kainatı, insanları, varlığı müşahidə etdikcə, hiss edirsən ki, bunları idarə edən qüvvə var. Mən son vaxtlar, bilirsiniz, nə üçün daha çox inanmağa başlamışam? İnsanların danışa bilməsi məndə həmişə təəccüb doğurub ki, necə olur ki, insan danışır, bu sözləri özüm deyirəm, yoxsa, bunu kimsə bizə diqtə edir, yaxud da siz danışanda. Biz elə bilirik özümüz danışırıq, amma bəlkə bunu kimsə bizə diqtə edir. Bu çox mürəkkəb məsələdir. Sözün qısası, getdikcə məndə Allaha inam daha çox artmağa başlayır, inamsızlıqdan inamım daha çoxdur. Həyatı, dünyanı görürəm, onun quruluşu, idarə olunması, harmoniyası mənə möcüzə kimi gəlir. Mütləq bunları idarə edən bir varlıq, qüvvə var və biz də onun bir hissəsiyik.
- Azər müəllim, səhv etmirəmsə, ilk kitabınız 1969-cu ildə çap olunub… Ədəbiyyata şeirlə gəlmisiniz.
- Bəli, “Bir durna qatarıyıq” şeirlər kitabım çıxıb. Yəqin xəbəriniz var, o vaxt ədəbiyyata gəlmək çox çətin məsələ idi. Redaktorlar, senzura, “Qlavlit” vardı. Hər adam kitab çıxara bilmirdi.
- Özünüz də dediniz ki, ədəbiyyata gəlmək çox çətin məsələ idi. Siz ədəbiyyata gələrkən, Sizə yol, cığır açanlar çox oldu, yoxsa mane olan, bədxahlıq edib, badalaq gələnlər?
- Qısaca desəm, hər ikisi olub. Mənim bəxtim onda gətirib ki, həyatım boyu redaktorlarım çox proqressiv, çox geniş dünyagörüşlü, çox obyektiv, gəlişmiş adamlar olublar. 20 il “Qobustan” jurnalında işləmişəm, Anar kimi demokratik, dünyagörüşü geniş, daha çox düzgünlüyün, həqiqətin tərəfində olan adamla işləmişəm. “Oğuz eli”ndə Xalq yazıçısı Mövlud Süleymanlı ilə işlədim. O da xarakter, yaradıcılıq etibarilə çox sərbəst meylli adam idi. Sonra Vaqif Səmədoğlu ilə 4 il işlədik. Ömrümün ən gözəl illəri “Qobustan”da və “Oğuz eli”ndə Vaqif Səmədoğlu ilə keçib. Bu olar, bu olmaz, söhbəti yox idi. Hər bir azad sözə, fikrə çox geniş ürəklə baxırdılar.
- Əslində, bəzən deyirlər ki, o cür istedadlı adamlarda qısqanclıqlar, kaprizlər, qarşı tərəfi anlamamaq kimi problemlər olur. Siz heç bununla rastlaşmadınız?
- Mən bayaq niyə Anarın adını çəkdim? Çox adam elə bilər ki, o, nüfuzlu adamdır, onun adını ona görə çəkirəm. Amma ətrafımda olan adamlar da yaxşı bilirlər ki, xaraktercə yarınan adam deyiləm. Sizə bir hadisə danışım: Bütün dünyanın qeyri-adi yüksək sənət əsəri kimi qəbul etdiyi gözəl bir qadın portreti olan “Cakonda” - “Mona Liza” əsəri haqqında çox düşündüm və gördüm ki, bu əsər çox aşırı şəkildə, həddindən artıq təriflənir, təbliğ olunur. Bu mövzuda bir yazı yazdım. Yazını əvvəlcə şöbə müdirlərinə verdim və onların hamısı mənim əleyhimə çıxdılar ki, sən dünyanın qəbul etdiyi əsər haqqında belə yazmısan. Mən onun haqqında yazılanları izlədim, dünya sənətşünaslarının, akademiklərin, mütəxəssislərin bu əsər haqqında dedikləri fikirlərlə tanış oldum. Gördüm ki, akademik olanda nə olar, amma bu əsər haqqında çox şişirdilmiş sözlər deyiblər. Bir var bunun həqiq qiymətini verəsən, bir də var ki, ifratçılığa varasan. Öz məntiqimə görə “Cakonda” tablosunu təhlil etdim və göstərdim ki, filan məsələlərdə yanaşmalar düzgün deyil. Mən də şöbə müdirlərinə dedim ki, siz yazını Anara təqdim edin, verməz də verməz. Mən Anarın obyektivliyini orada görüm, səhv etmirəmsə, onu redaktə etmədən çap etdi. Mən hekayələrimi yazanda redaktəni, yaşıdım olsa da, Mövlud Süleymanlıdan öyrənmişəm, Anar müəllimdən öyrəndiklərim daha çox olub. Bunları deməsəm, əzab çəkərəm. Yəni sözümün canı odur ki, o məqaləni Anar müəllim rahatca “Qobustan”da çap etdi. Baxmayaraq ki, həmin dövrdə onu heç bir mətbuat orqanı çap etməzdi.
- Azər müəllim, yaradıcılığınızda poeziya, publisistika, nasirlik, jurnalistika ilə yanaşı, əlavə bir yaradıcılıq keyfiyyətiniz də var ki, bəlkə də oxucularımızın çoxunun bundan xəbəri yoxdur. Bu da rəssamlığınızdır. Bunu bir yaradıcı təfəkkürdə necə yerləşdirmək olur? Düzdür, həm bizdə, həm də dünyada elə mütəfəkkirlər, yazıçı və şairlər var ki, onlar da rəssamlıqla məşğul olublar, yaxud rəssamlar şeir, nəsr yazıb. Sizə yazarlıqla rəssamlığı, bir az obrazlı desəm, qələmlə fırçanı ortaq məxrəcə gətirmək hansı çətinliklərə başa gəlir?
- Bu çox yaxşı sualdır. Müsahibənin əvvəlində düşünürdüm ki, söhbətimiz alınmayacaq, amma indi deyəsən söhbətimiz yavaş-yavaş öz axarına düşür (gülür). Doğru deyirsiniz, dünya ədəbiyyatında belə hallar çox olub. Özümü onlarla müqayisə etmək istəməzdim. Bəli, çox dahilər, mütəfəkkirlər olub ki, onların yaradıcılıqlarında bu paralellik müşahidə olunub. Uzağa getməyək, dünyaşöhrətli rəssamımız Toğrul Nərimanbəyov həm də gözəl tenor səslə oxuyurdu. Buna çoxlu misal çəkmək olar. Bəlkə də sualı belə qoya bilərdiniz ki, bu qabiliyyət sizdə haradandır? Mən 75 yaşımdan rəssamlıqla ciddi məşğul olmağa başladım…
7-ci sinifdə oxuyurduq, coğrafiya müəllimi xəritədə olan yerlərin, ərazilərin, qitələrin, materiklərin hər birinin çəkilməsini bir şagirdə tapşırdı, mənə də Avstraliya qitəsi düşdü. Xəritəni qabağıma qoyub dəqiqliklə çəkdim. Səhərisi günü çəkdiyimi gətirib müəllimə verəndə çaşıb qaldılar, hamı dedi ki, sənin işin deyil…
- Bu birinci işiniz idi?
- Bəli. İnsanda belə bir şey var, həvəsləndirmə. Hamı mənim çəkdiyimdən heyrətləndi və bu da mənə əlavə güc, enerji verdi ki, sən bunu bacarırsan. Təxminən bir il sonra Leninin şəklini çəkdim. O qədər oxşatmışdım ki, mənə “sən rəssamsan” dedilər. Yəni rəssamlığa meylim oradan başladı. Sonra da bu işdə “Qobustan” jurnalının rolu oldu. Mən orada çox sahələrdən yazırdım, amma ən çox rəssamlardan yazırdım, onların da təsiri az olmadı. Sizə bir sirr açım...
- Buyurun.
- O vaxtlar əlimə bir dəftərcə alıb rəssamları yamsılayırdım. Bağda oturub orada rəsm çəkən rəssamları çəkirdim. Həm də sevinirdim ki, onlar elə bilirlər mən rəssaman və mənə rəssam kimi baxırlar. Əslində isə elə deyildi. Riqada, Sankt-Peterburqda oldum, orada müəyyən qrafika işləri çəkirdim. Amma 75 yaşımda birdən-birə məndə elə həvəs yarandı və rəssamlıqla daha ciddi məşğul olmağa başladım, bu, qələmi mənim əlimdən alır. Bəzən hekayələr, esselər yazıram. Sizə bir söz deyim, bəlkə rəssamlığa yeni qoşulduğuma görədir, rəssamlığın cazibəsi yazmağı üstələyib Bu mənə həm də o qədər rahatlıq, dinclik gətirir ki…
- Qələmdən soyumusunuz ki?
- Rəssamlığa daha çox meyl göstərirəm, yazmaqdan bir az soyumuşam. Rəssam, filan, deyiləm, birdən rəssamlar mənə gülə bilər. Çox şeyi bilmirəm, çəkdiklərimdə nələrin çatmadığını bilirəm, yəni bilmədiklərimi də bacarmıram. Hətta bir rəssamın yanında oldum, dedim ki, mənə bunu öyrət. “Mən özüm bunu 20 ilə öyrənmişəm” dedi. Dedim axı mən bir az hazıram, biri var uşağı öyrədəsən, bir də var yetkin bir adamı.
- Baxıram, daha çox portret janrına üstünlük verirsiniz.
- Yox, başqa işlərim də var, çox hissəsi evdədir. Son dövrlər on-on beş portretlə məşğul oluram. Bir söz deyim, rəssamların çoxu gördüyünü çəkir, amma bunu lovğalıq kimi qəbul etməyin, məndə isə bir az tematik, ideoloji şeylərdir.
- Görünür, bu da Sizin nasirliyinizdən, publisistliyinizdən irəli gəlir.
- Doğru deyirsiniz.
- Azər müəllim, indiyə kimi çox əsəriniz var. Mənim üçün Siz daha çox “Azərbaycan” jurnalında nəşr olunan və Qarabağ müharibəsi ilə bağlı yazdığınız “Qımır” hekayəsinin müəllifi kimi doğmasınız...
- Sizin bu xatırlatmanız məni nəyə görə sevindirdi? Bilirsiniz, dünya ədəbiyyatında çox məşhur yazıçılar var ki, onların da həmişə daha çox bir-iki əsəri dillərə düşür və hamı o əsərlərdən danışır. Bu, bilmirəm, oxucu tənbəlliyi, yoxsa nə ilə bağlıdır...
- Bəlkə burada o əsərlərin daha çox təbliğ edilməsi məsələsi var?
- Elə onu demək istəyirdim. Deyək ki, Hemunqueyin “Qoca və dəniz” əsərindən hamı danışır. Amma onun ayrı əsərləri də var. Yaxud Folknerin. Yəni bir-iki əsər təbliğ olunur, ağızdan-ağıza keçir, elə bilirlər ki, onların ən gözəl əsəri ancaq odur. Sizin bu sözünüz məni çox tərpətdi. Amma siz hamının haqqında çox danışdığı “Qəmərlidən ötən qatar”, “Gül yağışı” əsərlərindən yox, haqqında çox az danışılan, mənim özüm üçün də dəyərli olan “Qımır” hekayəsinin adını çəkdiniz. Mən onu yazanda gözəl ədəbiyyat bilicisi, tərcümə ustası Natiq Səfərov mənə dedi ki, müharibədən o qədər yazılıb ki, burada yenilik etmək olmaz. Deyirdi ki, müharibədən yazanda da yazılmamış şeylərdən yazmaq lazımdır.
- Azər müəllim, “Yazıçı”nı nəşr edə bilirsinizmi, çətinliyiniz olurmu?
- Bu mənim ən ağrılı yerimdir. “Yazıçı”nın sayı bəlkə də 100-ü ötüb. Mən bununla bağlı tədbir keçirmək istəyirdim, amma pandemiya araya düşdü. Mən pandemiyadan əvvəl, sağ olsun, şair Ramiz Qusarçaylının köməyilə Dərbəndə getdim və Dərbənd şairləri ilə bağlı yaxşı bir nömrə çap olundu. “Yazıçı” çox böyük maddi sıxıntılarla nəşr olunur. Bəzən bir nömrəni çap etmək üçün onlarla adama ağız açıram, amma bir nömrəni maliyyələşdirmək üçün cəmi bir adamı razı sala bilirəm. Bu o qədər gərəkli nəşrdir ki, bütövlükdə, Türk dünyasnı əhatə edir. “Yazıçı”nı çap etmək üçün maliyyə məsələsində həddindən çox əziyyət çəkirəm. “Yazıçı”nın nəşrinə daha çox, sağ olsun, Anar müəllim köməklik edir.
- Azər müəllim, hər zaman Yazıçılar Birliyi ətrafında gedən proseslərdən, çaxnaşmalardan kənarda olursunuz, heç bir intriqaya, qruplaşmaya qoşulmursunuz. Son zamanlar ən aktual olan məsələ Birliyin rəhbərliyinə gənclərin gətirilməsi ilə bağlıdır. Necə bilirsiniz, AYB-nin rəhbərliyi, iddia olunduğu kimi, gənclərə verilməlidirmi?
- Mənim bildiyim bir həqiqət var və öz həqiqətimə, ədalətimə çox sadiqəm. Mən mübarizəmi yazılarımla aparıram… Məni gənclər həmişə Anarın müdafiəçisi kimi qınayırlar. Demirəm gənclər gəlməsin. Gənclik elə bir qüvvədir ki, onun qabağını almaq olmaz. Gənclik gəlsin, gələcək də. Fikir verin, Anar bu saat gənclərdən çox yazıb yaradır. Mənə möcüzə gəlir ki, bu necə yazıb yaradır? Elçin də elədir. Biz yaşıdıq və bunların nə qədər enerjisi var. Gənclər bir qədər təcrübəsiz olurlar. Amma Anarın müdrikliyi, təcrübəsi, idarəetməsi də var. Burada incə bir nüans var. Camaat elə bilir ki, gənclər gəlsə, ədəbiyyatı hardasa inkişaf etdirəcək. Gənclər yazıb yaratsınlar. Yazıçılar Birliyi və Birlik sədri bəyəm yazıçı düzəldir? Gələn adam da özünün tanıdığı 20-30 adama yol açacaq və öz komandasını formalaşdıracaq, yenə də kənarda qalanlar ondan narazı olacaqlar. Heç vaxt demərəm ki, Anarı çıxaraq. Çünki o, ədəbiyyatda böyük xidməti olan, çox geniş yaradıcılığa malik insandır.
İradə SARIYEVA
