Bu gün dünya iqtisadiyyatında ciddi narahatlıq predmetinə çevrilən əsas məqamlardan biri də artan xarici borclarla bağlıdır. Hesablamalar göstərir ki, cari il dünya dövlətlərinin xarici borcları ticarət müharibələrinin artması və qlobal iqtisadi artım tempinin yavaşlaması fonunda bir qədər də artaraq yeni rekord həddə çatmaqla 69,3 trilyon dollar təşkil edib.
Beynəlxalq Valyuta Fondu bildirir ki, hazırda ən çox borcu olan dövlət ABŞ-dır. Bu ölkə 23 trilyon dollar borcla öndə gedir. Dövlət borcunun artması prezident Donald Trampın hakimiyyətdə olduğu dövrdə müşahidə olunmağa başlayıb. Belə ki, 2017-ci ildə onun prezident vəzifələrini yerinə yetirməyə başladığı vaxt borcun həcmi 19,9 trilyon dollar olub. 2019-cu ildə büdcə defisiti 3 trilyon dollar səviyyəsində dayanıb. Trampın 2017-ci ildən həyata keçirdiyi vergi siyasəti gələcək onillər ərzində büdcə defisitini 2 trilyon dollar artırmalıdır. Bir müddət öncə Amerikanın "AllianceBerstein" investisiya şirkətinin analitikləri də ABŞ-ın dövlət borcunu hesablayıblar. Onlar qeyd edirlər ki, bu il dövlət borcu göstəricisi iqtisadiyyatın ümumi həcminin 1832 faizini təşkil edib. Onların bildirdiyinə görə, 2026-cı ilədək dövlət borcu 30 trilyon dollaradək arta bilər.
Bir sıra digər dövlətlər də borc məsələsində ABŞ-dan geri qalmır. ABŞ-dan sonra 11,8 trilyon dollar borcla Yaponiya və 6,8 trilyon dollar borcla Çin ən çox borclu ölkələr sırasında ikinci və üçüncü yerdə qərarlaşıb. Hazırda qlobal borcun dünya üzrə ümumi daxili məhsulun dəyərinə nisbəti 82% təşkil edir ki, bu da bəşər tarixində rekord göstəricidir. Sözügedən nisbətin ən yüksək hədləri Yaponiya (238%), Sudan (207%) və Yunanıstandadır (177%). MDB məkanında ən çox borclu ölkə qismində Rusiya, Ermənistan, Gürcüstan, Qazaxıstan, Qırğızıstan çıxış edir. Burada, eləcə də dünya miqyasında borc məsələsində ən əlverişli mövqeyə sahib ölkələrdən biri isə Azərbaycandır. Hazırda Azərbaycanın xarici dövlət borcunun ümumi məbləği 8,9 milyard dollardır. Bu isə ümumi daxili məhsulun cəmi 17 faizini təşkil edir. Burada onu da qeyd edək ki, xarici borclanma səviyyəsinin və artım templərinin qiymətləndirilməsi üzrə əsas meyar mütləq rəqəmlər deyil, xarici borcun ümumi daxili məhsula nisbəti sayılır. Belə ki, beynəlxalq maliyyə təşkilatlarının qiymətləndirməsinə görə hesab edilir ki, xarici borcun həcmi illik ümumi daxili məhsulda 40%-dən artıq olarsa, xarici borcun dayanıqlı idarəedilməsi üçün təhlükə yaranır. Avropa Birliyində isə xarici borcun maksimum həddi hətta ÜDM-in 60% səviyyəsində müəyyənləşdirilir. Bu fonda görünür ki, Azərbaycanda sözügedən göstərici olduqca aşağıdır. Amma qarşıdakı dövr ərzində Azərbaycan bu məbləği daha da azaltmağı düşünür. Qeyd edək ki, gələn il daxili borclanma ilə bağlı limit 400 milyon manat, xarici borclanma ilə bağlı limit 1 milyard manat, dövlət zəmanətləri ilə bağlı limit isə 1 milyard manat nəzərdə tutulub. Bütün bunlar o deməkdir ki, Azərbaycan getdikcə daha az xarici borclanmaya gedir. Digər tərəfdən, Azərbaycan xarici borcun bir hissəsini daxili borca transformasiya etməyi düşünür. Bu isə özəl sektora, biznesə dövlət tərəfindən əlavə dəstək demək olacaq. Hələlik isə Azərbaycanda dövlət borcunun idarə edilməsinin təkmilləşdirilməsi mexanizmlərinin işlənməsi planlaşdırılır və ölkə xarici valyutada dövlət borcunun azaldılmasını, onun milli valyutada borclarla əvəzlənməsini planlaşdırır. Bu sxem, ekspertlərə görə, dövlət borcunun tənzimlənməsinin dayanıqlılığını önəmli dərəcədə artıracaq. Gözlənir ki, dövlət borcunun ABŞ dollarından və ya digər beynəlxalq valyutalardan manat borclarına çevrilməsi borc dayanıqlılığının artırılmasına imkan verəcək və xarici iqtisadi şoklara daha yaxşı müqavimət göstərmək məsələsində Azərbaycanın imkanlarını gücləndirəcək. Buna qədər isə xarici valyutada borcun azaldılması nəzərdə tutulur. Xatırladaq ki, hələ ötən il “Azərbaycan Respublikasında dövlət borcunun idarə edilməsinə dair orta və uzun müddət üçün Strategiya” təsdiq edilib. Burada da əsas məqsədlərdən biri xarici borcun tədricən azaldılmasıdır. Belə ki, 2025-ci ildə Azərbaycanda xarici dövlət borcunun məbləğinin 6,5 milyard dollaradək azalması nəzərdə tutulur. Bu, ÜDM-də borc səviyyəsinin indiki 19 faizdən 12 faizədək azalması deməkdir. Hazırda 50 milyard dollar təşkil edən valyuta ehtiyatları isə borc məsələsində Azərbaycana yeni manevr imkanları qazandırır. Digər tərəfdən, dövlət zəmanəti altında götürülmüş xarici kreditlər iqtisadiyyatın real sektoruna yönəldilib ki, bu da son nəticədə Azərbaycan iqtisadiyyatının artım templərinin yüksəlməsinə səbəb olacaq.
Bütün bunlar, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, xarici borc məsələsində Azərbaycanın nümunəvi bir model yaratmasına imkan verir. Belə vəziyyət Azərbaycanın beynəlxalq miqyasda mövqeyinə də təsir edir. Məsələn, məlumdur ki, Azərbaycan Ümumdünya İqtisadi Forumunun 2019-cu il üzrə qlobal rəqabətə davamlılıq reytinqində 11 pillə irəliləyib. Ölkəmiz reytinq siyahısında 58-ci yeri tutur. Qeyd edək ki, Ermənistan siyahıda 69-cu, Gürcüstan isə74-cü yerdə qərarlaşıb. Burada Azərbaycanın göstəricilərinin yaxşılaşmasına ölkədə inflyasiyanın aşağı səviyyədə olması və xarici borcun aşağı olması təsir göstərib. Xarici borcun azalması fonunda qarşıdakı dövrdə bu istiqamətdə Azərbaycanın göstəricilərinin daha da yaxşılaşması gözlənilir.
Ölkəmizdə dövlət borcunun aşağı səviyyədə olması və onun keyfiyyətli strukturlaşması Rusiyanın reytinq agentliyi RAEX tərəfindən də bu yaxınlarda Azərbaycana verilmiş BB+ kredit reytinqi ilə sübuta yetirilir. Agentliyin hesablamalarına görə, sabit reytinq ölkənin kredit qabiliyyətinin yetərli səviyyəsini əks etdirir və digər məsələlərlə yanaşı, borcun aşağı səviyyədə olması ilə şərtlənir: "Azərbaycanın dövlət borcu ödəniş müddəti üzrə yaxşı strukturlanıb və xarici borcun yalnız 2,3%-i qısamüddətli borclanmalara aiddir. 2016-cı ildən etibarən ölkənin beynəlxalq ehtiyatlarının həcmi durmadan artıb və xarici borc üzrə bütün xərclərdən artıq olub".
Ramil QULİYEV
