Araşdırmalar göstərir ki, bu gün Azərbaycandan valuytanın xaricə axmasına rəvac verən əsas sahələrdən biri də tekstil sənayesi ilə bağlıdır. Ölkəyə geyim məhsullarının idxalının artması hər il külli miqdarda valyutanın xaricə getməsinə rəvac verir. Hesablamalar göstərir ki, 2019-cu ilin yanvar-oktyabr aylarında xaricdən gələn geyim vasitələrinə 341 milyon dollardan artıq vəsait sərf olunub. 2018-ci ilin ilk 10 ayında isə eyni məqsədlər üçün 321 milyon dollar vəsait sərf edilmişdi.
Bu il adıçəkilən istiqamətdə 6,2 faizdən çox artım qeydə alınıb. Halbuki, yerli istehsal hesabına da idxal məhsullarının böyük bir hissəsini əvəzləmək mümkündür. Düzdür, son dövrlərdə yerli istehsal da artır. Rəsmi statistikaya əsasən, 2019-cu ilin ilk 10 ayında toxuculuq sənayesi, geyim, dəri və dəridən məmulatların, ayaqqabıların istehsalı sahələrində 332,4 milyon manat dəyərində məhsul istehsal edilib. Amma yerli istehsaldakı artım idxaldakı artımın qarşısını ala bilmir. Ekspertlər bildirir ki, bunun ümdə səbəbi yerli isthesal həcminin hələ də daxili tələbat üçün az olması və ən əsası, emal sənayelərinin sayının kifayət qədər olmamasıdır. Məsələn, məlumdur ki, son illərdə Azərbaycanda pambıq istehsalı xeyli artıb. Amma pambığın böyük hissəsi hələ də xam məhsul şəklində xaricə satılır. İqtisadçılar isə bildirir ki, pambığın xammal formasında deyil, emal edilərək ixrac olunması daha məqsədəuyğundur. Bu, həm də iqtisadi diversifikasiya baxımından vacibdir. Eləcə də, belə olan təqdirdə Azərbaycanda yüngül sənayenin inkişafı daha dinamik xarakter alar. Pambıqçılığın həm də emaledici istiqamətdə formalaşması idxalın azalmasına gətirib çıxaracaq. Bununla bir sıra tələb olan məhsulları yerli istehsal hesabına ödəmək mümkün olar. Eləcə də pambıqçılıqla bağlı emal sektorunun inkişaf etdirilməsi həm idxaldan asılılığın aradan qaldırılmasına, həm yeni iş yerlərinin açılmasına, həm də valyutanın ölkə daxilində qalmasına şərait yaradacaq. Bu baxımdan vacibdir ki, pambıqdan yalnız xammal kimi deyil, yeni istehsal sektorlarını inkişaf etdirməklə, həm də məhsul əldə olunsun. Emal prosesinin bərpası həm pambıqçılığın inkişaf etdirilməsinə, həm də yerli istehsalın artırılması hesabına idxaldan asılılığın azaldılmasına gətirib çıxarmaq iqtidarındadır. Biznes menecer Səbuhi Rüstəmov isə məsələnin başqa tərəfləriən də nəzər salır: bildirib ki, ölkədə adi tikiş aksesuarlarının istehsalı mövcud deyil: "Məsələn, hər hansı bir geyim üçün astar parça, düymə, tikiş sapları xaricdən idxal olunur: "Bunlara əlavə gömrük rüsumları tikiş məhsullarının, geyim məhsullarının, hazır məhsulların maya dəyərinin daha yüksək olmasını təmin edir. Bu zaman yerli məhsulların idxal məhsulları ilə rəqabət aparması çətinləşir. Gömrük rüsumları aşağı salınarsa, gələcəkdə idxaldan asılı olan məhsulların maya dəyəri ən az 15 faiz aşağı düşəcək. Azərbaycanda istehsal olunan tekstil məhsullarının xarici məhsullarla müqayisədə nə dərəcədə rəqabətə davamlı olduğuna gəldikdə, tekstil fabrikləri beynəlxalq sertifikatlara malikdir. Bu da onun göstəricisidir ki, Azərbaycanda da keyfiyyətli məhsullar istehsal oluna bilər. Sadəcə, bəzi çətinliklərin aradan qaldırılması üçün dəstəyə ehtiyac var. Rüsumların azaldılması tikiş istehsalının inkişafına gətirib çıxaracaq". O da qeyd edir ki, istehsal olunan pambığın böyük bir hissəsi xammal şəklində ixrac olunur: "Amma bunun həm də emalını dərinləşdirmək və hazır məhsullar edərək ixracına nail olmaq olar. Pambıq istehsalının artması toxuculuq məmulatlarının idxalına xərclənən vəsaitin də azalmasına səbəb olacaq. Burada, düzdür, pambıqçılıq məhsulları ilə yanaşı digər məhsullar da var. Amma yerli istehsal təşviq olunandan sonra bu məhsulların da idxalı azalacaq".
Onun sözlərinə görə, ölkəmizdə geyimə olan tələbatın 15 faizi yerli istehsal hesabına ödənir: "Bu da o deməkdir ki, istifadə etdiyimiz paltarların böyük hissəsi xaricdən gətirilir. Həmin məhsullar əsasən Türkiyə, Çin və Avropa ölkələrindən idxal olunur. Xüsusən də Çindən keyfiyyəti nisbətən aşağı olan, amma eyni zamanda qiyməti də yüksək olmayan geyim məhsulları idxal olunur. Nəticədə yerli məhsullar həmin geyim məhsulları ilə rəqabət apara bilmir. Bu, nəticə etibarı ilə ucuz idxal olunan geyim məhsullarının daha çox satılmasına səbəb olur". Digər ekspertlər də bildirir ki, məsələnin həlli üçün yerli emal sənayelərinin iknkişafı daha sürətli hala gəlməlidir. Pambıqla yanaşı, istehsal olunan yunun da yüngül sənayeyə, geyim hazırlanmasına yönəldilməsi olduqca mühümdür.
Ekspertlər bildirir ki, Azərbaycan son istehsal məhsulu ixrac edərsə, daha çox gəlir əldə edər. Burada xatırladaq ki, dünya ölkələri iqtisadiyyatına görə iki kateqoriyaya ayrılır: xammal ixrac edən və son məhsul ixrac edən ölkələr. Hesablamalar və bu günə qədər aparılan tədqiqatlar onu göstərir ki, məhsul istehsalı ilə məşğul olan və bu məhsulları ixrac edən ölkələr daha çox gəlir əldə edir. İstehsal müddətində xammal əlavə dəyər əldə edir. Bu prinsipdən yanaşıldıqda, Azərbaycanda da pambığın, eləcə də xammal şəklində deyil, son məhsul şəklində satışının təmin olunması ölkə üçün yaradılan əlavə dəyərin, eyni zamanda ixracın şaxələnməsinə, yeni valyuta gəlirlərinin axınına müsbət təsir göstərə bilər. Amma bunun üçün uyğun infrastrukturun olmasına da ehtiyac var. Düzdür, dövlət dəstəyi sayəsində Azərbaycanda yüngül sənayenin inkişaf etdirilməsi üçün indi bütün şərait var. Pambıqçılığın, yunçuluğun, yüngül sənayenin və ixracın şaxələndirilməsi bir-biri ilə əlaqələndirilərsə, geyim üçün xaricə böyük həcmdə valyuta getməsinin də qarşısı alına bilər. Özü də nəzərə almaq lazımdır ki, yerli geyim sənayesi üçün xammalla ölkə kifayət qədər zəngindir.
Ramil QULİYEV
