Neft qiymətlərinin sabit saxlanması üçün hasilatçı ölkələr tərəfindən müəyyən adddımlar atılsa da, hələlik istənilən nəticəyə tam nail olunmayıb. Düzdür, hasilatçı ölkələr, o cümlədən Azərbaycan tərəfindən atılan addımlar neftin qiymətinin nəzərəçarpacaq dərəcədə artmasına gətirib çıxarıb. Amma indi diqqət mərkəzində yer alan əsas məsələ ilk növbədə qiymətlərin sabit həddə saxlanmasına nail olmaqdır.
Hazırda bu xüsusda hasilatçı ölkələr arasında intensiv danışıqlar gedir. Xatırladaq ki, OPEK və təşkilata daxil olmayan bir sıra ölkələr (OPEK+) 2016-cı ilin sonunda Vyanada ümumi neft hasilatlarını həmin ilin oktyabr ayının səviyyəsindən sutkada 1,8 milyon barrel azaltmaq barədə razılıq əldə edib. 2017-ci ilin noyabrında saziş iştirakçıları onun müddətini 2018-ci il boyu uzadıb. Müqavilənin həyata keçirilməsini izləmək və onun tənzimlənməsi üçün tövsiyələr hazırlamaq məqsədilə nazirlərin monitorinq komitəsi yaradılıb. Bura Səudiyyə Ərəbistanı, Venesuela, Küveyt, Əlcəzair, Oman və Rusiya nümayəndələri daxildir.
İndi maraq doğuran məsələ sazişin gələcək taleyi və neft qiymətlərinin indiki həddən aşağı düşməməsi üçün hansı addımların atıla biləcəyidir. Məsələnin bu tərəfinə nəzər salan Omanın neft-qaz naziri Məhəmməd Həməd əl-Rumhi bildirir ki, 2018-ci ildən sonra cari OPEK+ anlaşmasının uzadılması yerinə yeni tip anlaşma tətbiq oluna bilər. Nazir onu da qeyd edib ki, ilin sonuna qlobal neft ehtiyatları bugünkündən az olacaq: "Bu vaxta qədər bilməliyik ki, anlaşma uzadılacaq, yoxsa yeni anlaşma imzalanacaq. Mən yeni tip anlaşmanın tərəfdarıyam. Vyanada keçiriləcək sammitdə bu fikir müzakirə oluna bilər. Bunun üçün iştirakçıların razılığı olmalıdır". Qeyd edək ki, Omanda keçirilən OPEK+ nazirlərinin monitorinq komitəsinin iclasında Rusiyanın energetika naziri Aleksandr Novak bildirib ki, hasilat məsələsində OPEK ölkələri məsuliyyətli olmağa davam etməlidir: “Bütün OPEK+ ölkələri neft hasilatının azaldılmasına dair sazişə sadiq olduğunu təsdiq edib". Onun sözlərinə görə, Rusiyanın Energetika Nazirliyi ümid edir ki, beynəlxalq neft bazarı artıq cari ildə tarazlaşa bilər: "Ümumilikdə neftin qiyməti bu il balanslaşmalıdır, amma nə vaxt, onu zaman göstərəcək. Hələlik neft ehtiyatlarının azalması yaxşıdır, bütün dünyada qalıqların azalması davam edir".
Hesab edilir ki, neft ehtiyatlarının azalması, hasilatla bağlı atılan yeni addımlar, OPEK+ anlaşmasının uzadılması məqsədilə yeni tip anlaşmanın mümkün tətbiqi “qara qızıl”ın qiymətinin ən azından indiki həddə qalmasını təmin edəcək. Bu bütün hasilatçıların, o cümlədən də Azərbaycanın maraqlarına uyğundur. Hazırda Azərbaycan neftinin orta satış qiyməti 70 dollar təşkil edir. Qiymətlərin il ərzində bu həddə qalması ölkəmizin neft satışından böyük gəlir əldə etməsi deməkdir. Çünki neftin büdcə qiyməti cari il üçün 45 dollardan hesablanıb. Amma hasialtçı ölkələrin yeni addımları qiymətlərin daha da yüksəlməsinə rəvac verə bilər. Bunu "Standard & Poor's" ("S&P") beynəlxalq reytinq agentliyi də təsdiq edir. Qurum 2018-ci ildə "Brent" markalı neftin qiymətinə dair proqnozunu 5 dollar artıraraq 60 dollara çatdırıb. Belə vəziyyətdə Azərbaycan neftinin qiyməti ən azından 70 dollarlıq həddə qala bilər. "S&P" bəyan edib ki, bu ilin ilk yarısında qlobal neft bazarında təklif əsasən tələbə uyğun olacaq. Bununla yanaşı, agentliyin analitikləri bildirib ki, neftin çatdırılmasında yarana biləcək mümkün problemlər qısamüddətli perspektivdə qiymətləri artıracaq. ABŞ-ın “Citigroup” bankı isə bildirir ki, neftin bir barrelinin qiyməti 80 dollaradək bahalaşa bilər. “Citigroup”a görə, neft bazarında 2018-ci il elə də sakit keçən bir il olmayacaq, Yaxın Şərqdəki gərginlik, eləcə də ABŞ-ın bəzi ölkələrə qarşı sanksiyalar siyasəti neftin barrelinin qiymətinin 80 dollar səviyyəsinə qalxmasına zəmin yaradır. Bütün bu proseslər fonunda isə Neft İxrac edən Ölkələr Təşkilatı və digər neft istehsalçısı ölkələrlə əldə edilən hasilatın azaldılması üzrə saziş “qara qızıl”ın qiymətini artırır: “ABŞ-ın OPEK-in ən böyük neft istehsalçılarından olan İrana qarşı yeni sanksiyalar tətbiq etməsi Orta Şərqdəki neft ixracının ən azı 500 min barrel azalmasına səbəb olacaq. OPEK-ə üzv ölkələrdən İraq və Liviyadakı siyasi böhranlar da xam neft təklifində ciddi azalmaya səbəb olacaq və bu da neftin qiymətinin 80 dollar səviyyəsinə qalxmasına zəmin yaradacaq”. Beləliklə, bütün bu qeyd edilənlər neft qiymətində mühüm dəyişikliklərə yol açmaqdadır. Neft qiymətlərinin yüksək olması isə Azərbaycana bu məhsul satışından daha çox gəlir əldə edilməsini təmin etməklə yanaşı, ölkədə iqtisadi fəallıq dərəcəsini də yüksəltməyə, bir sıra vacib layihələrin həyata keçməsinə, valyuta ehtyiatlarının daha sürətlə artmasına zəmin yaradır.
Nahid SALAYEV
