Dünya miqyasında hazırda ciddi narahatlıqla qarşılanan hadisələrdən biri də yeni qlobal iqtisadi böhranın başlaya biləcəyidir. Özü də budəfəki böhranın mənbəyi qismində də yenə ABŞ göstərilir. Hazırda ABŞ-da baş verənlər bu ölkənin iqtisadiyyatında ciddi problemlərin ola biləcəyini istisna etmir.
Belə vəziyyətdə ABŞ dollarının kəskin şəkildə dəyər itirməsi də qaçılmaz sayılır. Dünya miqyasında dolların kəskin ucuzlaşmasını proqnozlaşdıran ekspertlərin sayının artması fonunda avro və digər valyutalara maraq həddən artıq yüksəlib. Bu gedişlə Azərbaycanda da dolların kəskin şəkildə ucuzlaşması gözlənir. Hətta ABŞ-da gözlənilən böhran baş verərsə, dolların bir manat səviyyəsinə kimi dəyər itirməsi belə istisna olunmur.
Hələlik isə proseslər ABŞ iqtisadiyyatında ciddi problemlərin yaranmaqda olduğunu göstərir. "Bloomberg" agentliyi qeyd edilən səpkidə yazır ki, ABŞ-a görə bu ilin sonunda dünya yeni qlobal iqtisadi böhranla üz-üzə qala bilər. Agentliyin mütəxəssislərin iddiasına görə, iqtisadi böhranın başlaması üçün artıq bütün əlamətlər görünməkdədir. Belə ki, cari ilin iyun ayında ABŞ-da kredit kartları üzrə borcların məbləği 1 trilyon dolları ötüb. Bu rəqəm 2008-ci ilin iqtisadi böhranından əvvəlki göstəricidən də böyükdür. "Bloomberg" bildirir ki, ABŞ-ın "Citigroup" və "JPMorgan" kimi nəhəng bankları sürətlə kredit kartı sahiblərinin sayını artırmağa çalışır. Amma belə vəziyyətdə əhali daha çox borclanmış vəziyyətə düşür.
Məlumatda qeyd olunur ki, hazırda hər bir amerikalı ailənin banklara orta hesabla 100 min dollar borcu var. Bu kreditləri hər ay artan faizləri ilə birlikdə ödəmək isə çoxları üçün qeyri-mümkündür. Sözügedən borclar ABŞ iqtisadiyyatına güclü təzyiq göstərir. Ev əşyalarının satış həcmi 10% azalıb. Son 10 ildə ilk dəfə mağazalarda orta çek məbləği aşağı düşüb. İpoteka və avtomobil kreditləri bazarında tənəzzül yaşanır.
ABŞ-ın Federal Ehtiyat Sisteminin (FES) keçmiş rəhbərlərindən olan, bu vəzifədə 19 il çalışmış Alan Qrinspan da vəziyyətin yaxşı olmadığını bildirir. O deyir ki, ABŞ da daxil olmaqla, qlobal istiqraz bazarında "köpük" yaranıb və bunun nəticəsi hər kəs üçün pis olacaq: "Hər baxımdan uzunmüddətli faizlər çox aşağıdır və bu vəziyyət çox davam edə bilməz. Faizlər yüksəldikdə isə çox kəskin addımlar atılacaq. Biz hazırda bir "köpüyün" içərisindəyik", - o qeyd edib.
Qrinspan mərkəzi bankların monetar ekspansiya prosesini tamamlaması ilə birlikdə faizlərin sürətlə yüksələcəyini bildirib. Almaniyanın maliyyə nəhəngi "Deutsche Bank"ın əsas strategiya təhlili üzrə baş iqtisadçısı Binki Çada isə bildirib ki, ABŞ-da istiqrazların gəlirliliyi mümkün maksimal həddən çox aşağıdır. "RBC Capital" baş iqtisadçısı Tom Porselliyə görə, inflyasiyanın yaratdığı təzyiqlər istiqraz bazarlarını hər an vura bilər.
Bundan başqa, ölkənin hər an defolt olmaq risqi də var. Xatırladaq ki, hazırda ABŞ-ın borclanmasının yuxarı limiti 19,808 trilyon dollara bərabərdir. Hələlik bu limiti aşmamağa FES-in ehtiyatları kömək edir. Amma qeyd etmək lazımdır ki, mart ayında 405 milyard dollar olan ehtiyatlar hazırda 197 milyard dollaradək geriləyib. Belə vəziyyətdə ABŞ-ın borclarının tezliklə 20 trilyon dolları keçməsi gözlənir və bu da ölkəni defoltla üz-üzə qoya bilər. Üstəlik, ABŞ-ın əsas ticarət tərəfdaşları, məsələn Çinlə münasibətləri gedərək pisləşir. Bu arada ABŞ Ticarət Nazirliyi Çindən alüminium folqanın idxal tariflərinin 16,5%-dən 81%-dək artırılması barədə ilkin qərarını açıqlayıb. Buna səbəb alüminium folqa ixracına Çin hökuməti tərəfindən subsidiyaların ayrılması amili olub. ABŞ-ın ticarət naziri Uilbur Ross bildirib ki, ABŞ qarşılıqlı ticarət, azadlıq və ədalət prinsiplərinə riayət edir: "Bu qərarı imzalamağımıza səbəb olan məlumatı nəzərdən keçirməyə davam edəcəyik. Tramp administrasiyası xarici ölkələrin zərərverici ticarət təcrübələrinin bizim əsas sənaye sahələri, işçi və müəssisələrimizə qarşı üstünlük əldə etməsinə izn verməyəcək".
ABŞ Ticarət Departamentinin hesabatına görə, Çindən alüminium folqa idxalı 2016-cı ildə 389 milyon dollar təşkil edib. ABŞ Alüminium Assosiasiyası isə öz növbəsində hökumətin bu qərarından məmnun olduğunu bildirib. Assosiasiyanın prezidenti və icraçı direktoru Heydi Brok hesab edir ki, ABŞ-ın alüminium istehsalçıları dünyada ən rəqabətə davamlı müəssisələr olsa da, Çin hökuməti tərəfindən subsidiya olunan məhsullara qarşı mübarizə aparmaları mümkün deyil. Çinin cavab tədbirləri isə ABŞ-ın iqtisadi problemlərini daha da dərinləşdirə bilər. Məhz bütün bunlar fonunda ABŞ iqtisadiyyatına çökmə hər an baş verə bilər və belə vəziyyət dünyada yeni iqtisadi böhrana rəvac vermək iqtidarındadır. Bu durumda ABŞ dollarının mövqelərinin kəskin zəifləməsi də qaçılmaz sayılır.
Tahir TAĞIYEV
