Neft ixrac edən ölkələrin səylərinə baxmayaraq, dünya bazarlarında yenə bu məhsulun qiyməti sürətlə ucuzlaşmaqda davam edir. Belə vəziyyət isə hasilatçı ölkələrin gəlirlərinə mənfi istiqamətdə öz təsirlərini göstərir. Amma təsir səviyyəsi ölkələr üzrə də müxtəlifdir. Məsələn, Azərbaycan qeyri-neft sektorunu son dövrlər ərzində dinamik inkişaf etdirdiyindən, enerji amilinin ölkə iqtisadiyyatına təsiri gedərək minimal həddə enir. Bu strategiya ümumiyyətlə qarşıdakı dövr ərzində özünü tam doğruldacaq. Çünki real vəziyyət hələ neft bazarında spekulyativ oyunların davam edəcəyini göstərir.
Neft İxrac edən Ölkələr Təşkilatının (OPEK) baş katibi Məhəmməd Barkino bildirir ki, neft hasilatının azaldılması üzrə saziş iştirakçıları iyun ayında da hasilatı azaldıblar. Amma bu, yenə də qiymət ucuzlaşmasının qarşısını ala bilməyib. Bazarda neftin balansı bərpa olunmadığı üçün isə hələ may ayında OPEK və qrupa daxil olmayan bəzi istehsalçılar öz sazişlərini 2018-ci ilin mart ayınadək doqquz ay müddətinə uzadıblar. Xatırladaq ki, OPEK üzvləri neft qiymətlərinin sabitləşməsi məqsədilə Vyanada keçən il noyabrın 30-da neft hasilatını oktyabr səviyyəsindən gündəlik 1,2 milyon barrel azaltmaq barədə razılığa gəliblər. Dekabrın 10-da isə OPEK üzvləri ilə təşkilata daxil olmayan 11 ölkə, o cümlədən Azərbaycan ümumi hasilatı sutkada 558 min barrel azaltmaq barədə sazişə imza atıb. 2017-ci il mayın 25-də OPEK Nazirlər Şurasının 172-ci iclası çərçivəsində OPEK-ə üzv və qeyri-üzv dövlətlər arasında neft hasilatının azaldılmasına dair sazişin müddətinin 2018-ci ilin birinci rübünün sonunadək uzadılması barədə razılıq əldə olunub. Amma bütün bunlara rəğmən, qiymətlər aşağı düşməkdə davam edir. İqtisadçı Vüqar Bayramov vurğulayır ki, yaxın vaxtlarda dünya bazarında neftin qiymətinin qalxması proqnozlaşdırılmır. Əksinə, güman olunur ki, mövcud proqnozlar, hasilat və siyasi faktorlar davam edərsə, qiymət daha da düşə bilər. Ekspert neftin bazar qiymətində azalmaların davam edəcəyini bildirib: "Bunun əsas səbəbi Qətər ətrafındakı gərginliyin bazara təsiridir. Qətər gərginliyindən sonra OPEK anlaşmasının yerinə yetirilməsi ilə bağlı formalaşan inam azalıb, eləcə də hasilatın azaldılması ilə bağlı qərarın monitorinq imkanları xeyli məhudlaşıb. Bu, OPEK ölkələri arasındakı gərginlikdən və OPEK-ə daxil olan ölkələrin qarşılıqlı anlaşmaya gələ bilməməsindən qaynaqlanır. Çünki OPEK-ə daxil olan ölkələr bir-birilə diplomatik əlaqələrə malik deyilsə, bu da OPEK-in qərarlarını tam olaraq yerinə yetirməsini məhdudlaşdırır. Bu məhdudlaşma isə qiymətlərin aşağı düşməsinə gətirib çıxarır".
İqtisadçı bildirib ki, neftin qiymətinin aşağı düşməsinə digər səbəb ABŞ tərəfindən neft hasilatının artırılmasıdır: "Neft hasilatının artmasına səbəb ABŞ-da istifadəyə verilən neft quyularının çoxalmasıdır. Bu da bazara çıxarılan neftin qiymətinə təsir edir. ABŞ-da, xüsusilə aprel-may aylarında istehsal 250 min barrel aşağı düşmüşdü. Amma texniki problemlərin aradan qaldırılması ABŞ-da quyuların sayında artıma səbəb oldu. Bu da bazara psixoloji və iqtisadi baxımdan təsir edir. Güman olunur ki, hazırkı məqamda "Brent" markalı neftin qiyməti 45-50 dollar arasında dəyişəcək. Bəzi ekspertlər isə bunu 45-55 dollar intervalı olaraq qiymətləndirir. Amma nəzərə alaq ki, neftin hazırkı qiymətini proqnozlaşdırmaq nəinki çətindir, hətta ümumiyyətlə mümkün deyil. Çünki neftin qiyməti siyasi faktordan asılıdır. Hətta dünyanın aparıcı şirkəti olan BP belə neftin gələcək qiymətini proqnozlaşdırmayıb, sadəcə bazar qiymətini müəyyənləşdirib".
Belə vəziyyətdə neft hasil edən ölkələrin iqtisadiyyatı üçün qeyri-neft sektorunun inkişafı mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Real vəziyyət göstərir ki, bu istiqamətdə mühüm nailiyyət əldə edən ölkələrdən biri də Azərbaycandır. Bunun nəticəsidir ki, cari ilin ilk beş ayında Azərbaycanda qeyri-neft ixracı 22 faiz artıb. Hazırda qeyri-neft sektoru iqtisadiyyatımızın təxminən 65 faizini təşkil edir. Burada mühüm element kimi sənayenin, kənd təsərrüfatının, turizmin və digər sahələrin kompleks və sürətli inkişafı xüsusi qeyd olunur. İndi ölkə iqtisadiyyatının müxtəlif sektorlarının potensialından səmərəli istifadə olunması, yüksək standartlara cavab verən milli məhsulların və malların istehsal şəbəkəsinin genişləndirilməsi Azərbaycana böyük uğurlar qazandırır. ABŞ-ın Arizona Dövlət Universitetinin professoru, iqtisadi elmlər üzrə Nobel mükafatı laureatı Edvard Preskott da Azərbaycanda görülən işləri yüksək qiymətləndirir. O, Azərbaycan iqtisadiyyatında reallaşdırılan islahatlar, ölkənin iqtisadi potensialı və gələcək perspektivlərini yüksək qiymətləndirib. Resursların düzgün qiymətləndirilməsi və səmərəli istifadəsi, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi sahəsində atılan addımların çox vacib olduğunu qeyd edib. Azərbaycanda qeyri-neft sektorunun inkişafı istiqamətində görülən işləri yüksək dəyərləndirən Edvard Preskott ölkədə vergi, gömrük, o cümlədən sahibkarlığın və ticarətin inkişafına təkan verən digər sahələrdəki güzəştlərin böyük önəm kəsb etdiyini də qeyd edib. Beləliklə, son dövrlər Azərbaycan iqtisadiyyatının şaxələndirilməsi, ölkəmizdə qeyri-neft sektorunun, xüsusilə kənd təsərrüfatı sahəsində mövcud potensialın düzgün dəyərləndirilərək inkişaf etdirilməsi qarşıdakı dövr ərzində də enerji bazarında dəyişikliklərin Azərbaycana təsirlərini minimal həddə endirir.
Tahir TAĞIYEV
