Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Döv­lət Neft Fon­du Mil­li Neft Stra­te­gi­ya­sı­nın tər­kib his­sə­si ki­mi

Mə­lum sə­bəb­lə­rə gö­rə ke­çən əs­rin 90-cı il­lə­ri­nin əv­və­lin­də, hər sa­hə ki­mi, neft sə­na­ye­si də böh­ran və­ziy­yə­tin­də idi. Da­xi­li im­kan­lar zən­gin "Azə­ri", "Çı­raq", "Gü­nəş­li" ya­taq­la­rı­nın qı­sa müd­dət­də iş­lən­mə­si­nə im­kan ver­mir­di.

Be­lə bir və­ziy­yət­də iki va­ri­antdan bi­ri­ni seç­mək zə­ru­rə­ti ya­ran­dı: ya 15-20 il öl­kə­mi­zin ma­liy­yə-iq­ti­sa­di və­ziy­yə­ti­nin əl­ve­riş­li ol­ma­sı­nı göz­lə­mək, ya da xa­ri­ci neft şir­kət­lə­ri­ni öl­kə­yə də­vət et­mək. Mər­hum Pre­zi­dent Hey­dər Əli­yev xa­ri­ci iri neft şir­kət­lə­ri­ni öl­kə­yə də­vət et­mək qə­ra­rı­nı ver­di və "Ye­ni Neft Stra­te­gi­ya­sı" tez bir za­man­da iş­lə­nib ha­zır­lan­dı. Nə­ha­yət, 1994-cü il sentyab­rın 20-də "Azə­ri-Çı­raq-Gü­nəş­li" ya­taq­la­rı­nın iş­lən­mə­si üz­rə dün­ya­nın 7 öl­kə­si­nin 11 məş­hur neft şir­kə­ti ilə "Məh­su­lun Pay Böl­gü­sü" sa­zi­şi - "Əs­rin mü­qa­vi­lə­si" im­za­lan­dı. Bun­dan 3 il son­ra isə "Çı­raq" plat­for­ma­sın­dan ilk neft çı­xa­rıl­dı. Bu ha­di­sə­nin  bi­la­va­si­tə iş­ti­rak­çı­sı olan Pre­zi­dent İl­ham Əli­yev hə­min əla­mət­dar gü­nü be­lə xa­tır­la­yıb: "... O gün doğ­ru­dan da bir bay­ram idi. Bəl­kə də çox­la­rı o vaxt an­la­mır­dı ki, bu, nə­yə gə­ti­rib çı­xa­ra­caq. An­caq bu­gün­kü re­al­lıq, bu­gün­kü Azər­bay­ca­nın uğur­lu in­ki­şa­fı məhz o il­dən, o gün­dən baş­la­dı...". Bə­li, məhz hə­min vaxtdan son­ra öl­kə­miz neft və qaz po­ten­si­a­lı­nı dün­ya ba­za­rı­na ar­dı­cıl ola­raq təq­dim et­mə­yə baş­la­dı.

ARDNF-in tə­sis edil­mə­si­nin sə­bə­bi və əsas fə­a­liy­yət da­i­rə­si...

Be­lə­lik­lə, mil­yardlar­la dol­lar həc­min­də gə­lir gə­ti­rən kar­bo­hid­ro­gen eh­ti­yat­la­rı­nın həm məq­səd­yön­lü ida­rə edil­mə­si, həm də ha­si­lat­da şəf­faf­lı­ğın tə­min olun­ma­sı res­pub­li­ka­mız­da xü­su­si diq­qət ye­ti­ri­lən pri­o­ri­tet mə­sə­lə­lər­dən bi­ri­nə çev­ril­di. Çün­ki neft və qaz sa­tı­şın­dan əl­də olu­nan gə­lir­lər öl­kə­mi­zin yal­nız bu­gü­nü­nün yox, gə­lə­cə­yi­nin də sü­rət­li in­ki­şa­fı­nı tə­min et­mə­li idi. Bu ami­li nə­zə­rə alan mər­hum Pre­zi­dent Hey­dər Əli­yev 29 de­kabr 1999-cu il­də "Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Döv­lət Neft Fon­du­nun ya­ra­dıl­ma­sı haq­qın­da" fər­man im­za­la­dı. Fər­man Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Döv­lət Neft Fon­du­nun (ARDNF) bi­la­va­si­tə döv­lə­tin neft-qaz sər­və­ti­nin iş­lən­mə­sin­dən əl­də edi­lən gə­lir­lə­rin is­ti­fa­də­sin­də is­raf­çı­lıq və əyin­ti­lə­rə sə­bəb ola bi­lə­cək hal­la­rın qar­şı­sı­nın alın­ma­sı, şəf­faf­lı­ğın tam tə­min edil­mə­si­nə xid­mət edir. Fon­dun fə­a­liy­yə­ti­nin əsa­sı­nı neft və qaz ha­si­la­tın­dan əl­də olu­nan və­sa­it­lə­rin in­di­ki və gə­lə­cək nə­sil­lə­rin mə­na­fe­yi na­mi­nə sə­mə­rə­li ida­rə edil­mə­si təş­kil edir. Ha­zır­da ARDNF insti­tu­si­o­nal cə­hət­dən çox yük­sək sə­viy­yə­də for­ma­laş­maq­la bə­ra­bər həm öl­kə da­xi­lin­də, həm də bey­nəl­xalq aləm­də ta­nı­nan və və­sa­it­lə­rin ida­rə edil­mə­si, şəf­faf­lıq ba­xı­mın­dan di­gər döv­lət­lər­lə öz təc­rü­bə­si­ni bö­lüş­mə­yə qa­dir bir qu­ru­ma çev­ri­lib.

Vur­ğu­lan­ma­sı va­cib mə­qam­lar­dan bi­ri də şəf­faf­lıq gös­tə­ri­ci­si­nə gö­rə ARDNF-in mö­tə­bər bey­nəl­xalq rey­tinq cəd­vəl­lə­rin­də li­der ol­ma­sı­dır. Bu da res­pub­li­ka­mı­zın neft-qaz gə­lir­lə­ri və on­la­rın ida­rə edil­mə­sin­də çox düz­gün və açıq si­ya­sət ye­rit­di­yi­ni sü­but edir. Sö­zü­ge­dən gös­tə­ri­ci­yə to­xu­nan Pre­zi­dent de­yib: "...Dün­ya­da bir ne­çə öl­kə­də neft fondla­rı var. Şəf­faf­lıq və ida­rə olun­ma­sı ba­xı­mın­dan ARDNF bi­rin­ci yer­də­dir".

Fond aşa­ğı­da gös­tə­ri­lən mü­hüm və­zi­fə­lə­ri ye­ri­nə ye­ti­rir:

- bö­yük həcmdə da­xil olan xa­ri­ci val­yu­ta gə­lir­lə­ri şə­ra­i­tin­də öl­kə­də mak­ro­iq­ti­sa­di sa­bit­li­yin qo­run­ma­sı və ma­liy­yə-ver­gi in­ti­za­mı­nın tə­min edil­mə­si;

- neft gə­lir­lə­rin­dən ası­lı­lı­ğın azal­dıl­ma­sı və qey­ri-neft sek­to­ru­nun in­ki­şa­fı;

- kar­bo­hid­ro­gen eh­ti­yat­la­rı­nın bər­pa edil­mə­yən sər­vət ol­du­ğu­nu nə­zə­rə ala­raq, on­lar­dan əl­də edi­lən gə­li­rin nə­sil­lər ara­sın­da bə­ra­bər bö­lüş­dü­rül­mə­si və gə­lə­cək nə­sil­lər üçün eh­ti­yat və­sa­i­tin top­lan­ma­sı;

- res­pub­li­ka­mı­zın so­si­al-iq­ti­sa­di tə­rəq­qi­si­nə yö­nə­lən mü­hüm ümum­mil­li la­yi­hə­lə­rin ma­liy­yə­ləş­di­ril­mə­si və s.

Mil­li Neft Stra­te­gi­ya­sı və gə­lir­lə­rin mən­bə­lə­ri...

Mə­lum­dur ki, Azər­bay­ca­nın zən­gin kar­bo­hid­ro­gen eh­ti­yat­la­rı­nın iş­lən­mə­si, ha­si­la­tı və dün­ya ba­zar­la­rı­na çı­xa­rıl­ma­sı üçün mü­əy­yən il­lər tə­ləb olu­nur. Hə­min sə­bəb­dən bu sa­hə­nin ida­rə olun­ma­sı üz­rə uzun­müd­dət­li stra­te­gi­ya qə­bul edi­lib. Be­lə ki, Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin 2004-cü il­də im­za­la­dı­ğı fər­man­la təs­diq edi­lən bu stra­te­gi­ya 2005-2025-ci il­lə­ri əha­tə edir. Stra­te­gi­ya gös­tə­ri­lən müd­dət ər­zin­də hə­min gə­lir­lər­dən is­ti­fa­də­nin əsas prin­sip­lə­ri­ni, həm­çi­nin or­ta­müd­dət­li xərclər si­ya­sə­ti­ni mü­əy­yən­ləş­di­rir. Bu­nun­la ya­na­şı, stra­te­gi­ya neft və qa­zın sa­tı­şın­dan Döv­lət Neft Fon­dun­da, elə­cə də döv­lət büd­cə­sin­də top­la­nan gə­lir­lə­rin ida­rə edil­mə­si­ni nə­zər­də tu­tur. Dörd əsas his­sə­dən iba­rət olan stra­te­gi­ya bi­rin­ci ola­raq neft və qaz gə­lir­lə­ri­nin uzun­müd­dət­li dövr üçün proq­noz­laş­dı­rıl­ma­sı­nı tə­min edir.

Qeyd edək ki, uzun­müd­dət­li dövr üçün Azər­bay­ca­nın neft və qaz gə­lir­lə­ri­nin həc­mi öl­kə­nin təs­diq olun­muş kar­bo­hid­ro­gen eh­ti­yat­la­rı­nın eh­ti­mal olu­nan qiy­mət­lə­ri əsa­sın­da mü­əy­yən edi­lir. Neft və qaz eh­ti­yat­la­rı­nın həc­mi "Azə­ri-Çı­raq-Gü­nəş­li", "Şah­də­niz" ya­taq­la­rın­dan, ha­si­la­tın pay böl­gü­sü sa­ziş­lə­rin­də nə­zər­də tu­tul­muş di­gər ya­taq­lar­dan, elə­cə də Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Döv­lət Neft Şir­kə­ti­nin (ARDNŞ) və onun tə­sis­çi­li­yi ilə ya­ra­dı­lan müş­tə­rək mü­əs­si­sə­lə­rin is­tis­ma­rın­da olan ya­taq­lar­dan göz­lə­ni­lən neft və qaz eh­ti­yat­la­rı­nın qiy­mət­lən­di­ril­mə­si əsa­sın­da tə­yin olu­nur. Bu­ra­da di­gər mü­hüm cə­hət neft və qa­zın qiy­mə­ti­nin pes­si­mist va­ri­antda, yə­ni ba­za va­ri­an­tın­da nə­zər­də tu­tu­lan­dan aşa­ğı qiy­mət­lə proq­noz­laş­dı­rıl­ma­sı­dır.

Stra­te­gi­ya­da neft və qaz gə­lir­lə­ri­nin mən­bə­lə­ri be­lə xa­rak­te­ri­zə olu­nub:

- ha­si­la­tın pay böl­gü­sü sa­ziş­lə­ri­nə uy­ğun ola­raq, Azər­bay­ca­nın pa­yı­na dü­şən mən­fə­ət nef­ti və ARDNF-in qa­nun­ve­ri­ci­lik­lə mü­əy­yən edi­lən di­gər gə­lir mən­bə­lə­ri;

- ha­si­la­tın pay böl­gü­sü sa­ziş­lə­ri­nə əsa­sən sər­ma­yə­çi­lər tə­rə­fin­dən döv­lət büd­cə­si­nə ödə­ni­lən mən­fə­ət ver­gi­si;

- ARDNŞ-in neft və qa­zın ha­si­la­tı ilə bağ­lı ver­gi ödə­niş­lə­ri və büd­cə­yə di­gər ayır­ma­lar;

- ARDNŞ-in tə­sis­çi­si ol­du­ğu neft və qaz ha­si­la­tı ilə məş­ğul olan müş­tə­rək mü­əs­si­sə­lə­rin büd­cə­yə ver­gi ödə­niş­lə­ri.

Gə­lir­lər­dən is­ti­fa­də­nin prin­sip və əsas is­ti­qa­mət­lə­ri...

Stra­te­gi­ya­da di­gər önəm­li mə­sə­lə neft və qaz gə­lir­lə­rin­dən uzun­müd­dət­li is­ti­fa­də prin­sip­lə­ri­nin də­qiq ifa­də olun­ma­sı­dır. Bu prin­sip­lər aşa­ğı­da­kı mə­qam­la­rı əha­tə edir:

- neft və qaz gə­lir­lə­rin­dən da­xi­lol­ma­lar zir­və sə­viy­yə­si­nə çat­dıq­da, on­la­rın 25 fa­iz­dən az ol­ma­yan his­sə­si yı­ğı­ma yö­nəl­di­lir;

- neft və qaz gə­lir­lə­ri­nin qə­bul edi­lən xərclə­mə qay­da­la­rı hə­min gə­lir­lə­rin ida­rə olun­ma­sı üz­rə uzun­müd­dət­li stra­te­gi­ya­nın əha­tə et­di­yi dövr ər­zin­də də­yiş­məz qa­lır və bu za­man də­yiş­məz re­al xərclər prin­si­pi əsa­sın­da proq­noz­laş­dı­rı­lan xərclər li­mi­ti­nə ri­a­yət olu­nur;

- or­ta­müd­dət­li dövr ər­zin­də xərclə­rin həc­mi uzun­müd­dət­li dövr üçün mü­əy­yən edi­lən li­mit­lər nə­zə­rə alın­maq­la, qey­ri-neft kə­si­ri əsa­sın­da mü­əy­yən edi­lir;

- in­ves­ti­si­ya­yö­nüm­lü xərclər hər il üçün tər­tib olu­nan or­ta­müd­dət­li Döv­lət İn­ves­ti­si­ya Proq­ra­mı çər­çi­və­sin­də hə­ya­ta ke­çi­ri­lir.

Stra­te­gi­ya­da gə­lir­lər­dən is­ti­fa­də­nin əsas is­ti­qa­mət­lə­ri be­lə mü­əy­yən edi­lib:

- qey­ri-neft sek­to­ru­nun, re­gi­on­la­rın, ki­çik və or­ta sa­hib­kar­lı­ğın in­ki­şa­fı;

- infrastruk­tur sa­hə­lə­rin in­ki­şa­fı;

- yox­sul­lu­ğun azal­dıl­ma­sı və di­gər so­si­al prob­lem­lə­rin həl­li;

- iq­ti­sa­diy­ya­tın in­tel­lek­tu­al və tex­no­lo­gi­ya ba­za­sı­nın mü­a­sir­ləş­di­ril­mə­si­nin sti­mul­laş­dı­rıl­ma­sı;

- "in­san ka­pi­ta­lı"nın in­ki­şa­fı (yük­sək ix­ti­sas­lı kadrla­rın ha­zır­lan­ma­sı və s.);

- öl­kə­nin mü­da­fiə qa­bi­liy­yə­ti­nin güc­lən­di­ril­mə­si;

- azad edi­lə­cək əra­zi­lə­rin ye­ni­dən qu­rul­ma­sı ilə əla­qə­dar kompleks təd­bir­lə­rin hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si və s.

ARDNF-in in­ves­ti­si­ya portfe­li və və­sa­it­lə­ri...

Fon­dun in­ves­ti­si­ya portfe­li­nə: 1) mər­kə­zi və kom­mer­si­ya bankla­rın­da, di­gər ma­liy­yə tə­si­sat­la­rın­da­kı de­po­zit­lər; 2) in­ves­ti­si­ya də­rə­cə­li kre­dit rey­tin­qi­nə ma­lik döv­lət­lə­rin, döv­lət tə­si­sat­la­rı­nın, bey­nəl­xalq ma­liy­yə təş­ki­lat­la­rı­nın, kom­mer­si­ya qu­rum­la­rı və di­gər­lə­ri­nin borc öh­də­lik­lə­ri; 3) bey­nəl­xalq nü­fuz­lu səhm ba­za­rı in­dekslə­ri­nə da­xil olan səhmlər; 4) pay fondla­rı­nın səhmlə­ri; 5) Lon­don Qiy­mət­li Me­tal­lar Ba­za­rı İş­ti­rak­çı­la­rı­nın As­so­si­a­si­ya­sı tə­rə­fin­dən tət­biq edi­lən tə­ləb­lə­rə uy­ğun qı­zıl kül­çə­lər; 5) da­şın­maz əm­lak və s. ak­tiv­lər da­xil ola bi­lər.

Fon­dun və­sa­it­lə­ri "Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Döv­lət Neft Fon­du­nun val­yu­ta və­sa­i­ti­nin sax­lan­ma­sı, yer­ləş­di­ril­mə­si və ida­rə edil­mə­si haq­qın­da Qay­da­lar"a və AR Pre­zi­den­ti­nin Sə­rən­cam­la­rı ilə il­lik əsas­da təs­diq olu­nan "Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Döv­lət Neft Fon­du­nun İn­ves­ti­si­ya si­ya­sə­ti"nə əsa­sən ida­rə olu­nur. Fon­dun və­sa­it­lə­ri bu sə­nəd­lə­rə uy­ğun ola­raq öl­kə hü­dud­la­rı kə­na­rın­da yer­ləş­di­ri­lir. Bu­nun­la ya­na­şı, ARDNF-in da­xi­li ma­liy­yə ba­zar­la­rın­da da, qa­nun­ve­ri­ci­lik­də əks olun­du­ğu ki­mi, tə­rəf mü­qa­bil­lə­ri ola bi­lər. Bu tə­si­sat­lar­da in­ves­ti­si­ya portfe­li­nin mü­əy­yən his­sə­si­nə qə­dər (5 fa­iz) və­sa­it sax­la­nı­la bi­lər.

2013-cü ilin so­nu­na olan mə­lu­ma­ta gö­rə, 2001-ci ilin əv­və­lin­dən "Azə­ri-Çı­raq-Gü­nəş­li" ya­taq­la­rı­nın iş­lən­mə­sin­dən ARDNF-ə 94 mlrd. dol­lar da­xil olub. 2014-cü il­də bu və­sa­it 15 mlrd. 761 mln. dol­lar təş­kil edib. Tə­sis edi­lər­kən 271 mln. dol­la­ra bə­ra­bər ak­ti­vi olan Fon­dun bu gös­tə­ri­ci­si 2015-ci il­də 37 mlrd. dol­lar­dan ar­tıq olub. Se­vin­di­ri­ci hal­dır ki, bi­rin­ci qlo­bal iq­ti­sa­di böh­ran döv­rün­də ARDNF-də top­la­nan val­yu­ta eh­ti­yat­la­rı­nın həc­mi artmaq­da da­vam edib. 2010-cu ilin yan­va­rın 1-nə olan mə­lu­ma­ta əsa­sən, fon­dun ak­tiv­lə­ri 2009-cu ilin əv­və­li­nə nis­bə­tən 32.8 fa­iz ar­ta­raq 14 mlrd. 900,4 mln. dol­la­ra bə­ra­bər olub. 2017-ci ilin döv­lət büd­cə­si­nin əsas pri­o­ri­tet­lə­ri­ni açıq­la­yan ma­liy­yə na­zi­ri S.Şə­ri­fov de­yib ki, gə­lən ilin döv­lət büd­cə­sin­də neftdən da­xi­lol­ma­lar he­sab­la­nar­kən nef­tin bir bar­re­li­nin ba­za qiy­mə­ti 40 dol­lar­dan gö­tü­rü­lüb. Bu­nu dün­ya iq­ti­sa­diy­ya­tın­da baş ve­rən ne­qa­tiv hal­lar­la əsas­lan­dı­ran na­zir vur­ğu­la­yıb ki, 2017-ci il­də ARDNF-dən transfer ca­ri il­lə mü­qa­yi­sə­də 1,5 mlrd.ma­nat həc­min­də aza­la­caq. Bu azal­ma­nı göm­rük və ver­gi da­xi­lol­ma­la­rı kom­pen­sa­si­ya edə­cək.

Öl­kə­mi­zin zən­gin neft-qaz ya­taq­la­rı­nın mə­nim­sə­nil­mə­si, bu sər­və­tin dün­ya ba­za­rı­na çı­xa­rıl­ma­sı həm də Xə­zər də­ni­zin­də bey­nəl­xalq əmək­daş­lı­ğın bü­növ­rə­si­ni qo­yub. Bu ba­xım­dan iq­ti­sa­diy­ya­tı­mız­da mü­hüm ro­lu olan Mil­li Neft Stra­te­gi­ya­sı­nın re­al­laş­ma­sı yal­nız Azər­bay­can üçün de­yil, Qərb döv­lət­lə­ri, ha­be­lə Cə­nu­bi Qaf­qaz və Mər­kə­zi Asi­ya öl­kə­lə­ri üçün də stra­te­ji əhə­miy­yət da­şı­yır. Stra­te­gi­ya­nın tər­kib his­sə­si olan ARDNF-in fə­a­liy­yə­ti isə ar­tıq öz müs­bət nə­ti­cə­lə­ri­ni ve­rib, dün­ya­da ta­nı­nıb, qə­bul edi­lib və ha­zır­da Fond öl­kə­mi­zin hər­tə­rəf­li, o cüm­lə­dən qey­ri-neft sek­to­ru­nun in­ki­şa­fı­na san­bal­lı töh­fə­lə­ri­ni ver­mək­də­dir.

Gö­rün­dü­yü ki­mi, mər­hum Pre­zi­dent Hey­dər Əli­ye­vin qə­ra­rı ilə ha­zır­la­nan Ye­ni Neft Stra­te­gi­ya­sı əsa­sın­da 12 il bun­dan qa­baq qə­bul edi­lən Mil­li Neft Stra­te­gi­ya­sı və onun ay­rıl­maz his­sə­si­nə çev­ri­lən ARDNF-in 17 il ər­zin­də­ki fə­a­liy­yə­ti bu gün öl­kə­mi­zi nə­in­ki re­gi­on­da, hət­ta da­ha ge­niş coğ­ra­fi­ya­da söz sa­hi­bi­nə çe­vi­rib. Şüb­hə­siz ki, "Şah­də­niz-2", TA­NAP və "Cə­nub Qaz Dəh­li­zi" ki­mi nə­həng la­yi­hə­lər bu in­ki­şa­fa ye­ni sti­mul ver­mək­lə Azər­bay­ca­nın bey­nəl­xalq aləm­də nü­fu­zu­nu da­ha da möh­kəm­lən­di­rə­cək.

Va­qif CƏ­Lİ­LOĞ­LU, tex.e.üz­rə fəl­sə­fə dok­to­ru

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Döv­lət Neft Fon­du ilə Azər­bay­can Mət­bu­at Şu­ra­sı­nın "Azər­bay­ca­nın müs­tə­qil­li­yi­nin iq­ti­sa­di bü­növ­rə­sin­də mil­li neft stra­te­gi­ya­sı­nın ro­lu: ARDNF mil­li neft stra­te­gi­ya­sı­nın tər­kib his­sə­si ki­mi" möv­zu­sun­da ke­çir­di­yi mü­sa­bi­qə­yə təq­dim edi­lir.