İqtisadi müstəvidə atılan addımlar bu gün ölkədə yarıdalan istehsal müəssisələrinin sayının sürətli artımına rəvaj verib. Özü də bu müəssisələrin böyük əksəriyyəti qeyri-neft sektorunu əhatə edir. Daha bir önəmli faktor ondan ibarətdir ki, yeni yaradılan müəssisələrin müəyyən qismi regionları əhatə edir.
Bu hal isə paytaxtın vergi yükünün azaldılması baxımından çox önəmli sayılır.
Xatırladaq ki, indilikdə vergi yükünün əsas hissəsi hələ də Bakının üzərinə düşür. Bunun əsas səbəblərindən biri müəssisələrin bir çoxunun məhz paytaxt ərazisində yerləşməsidir. Bu arada qeyd edək ki, cari ilin yanvar-sentyabr aylarında Azərbaycanda 6088 müəssisə və təşkilat, onların nümayəndəlik və filialları yaradılıb. Özü də onların sayı keçən ilin müvafiq dövrünə nisbətən 33,3% artıb. Dövlət Statistika Komitəsindən verilən məlumata görə, yeni müəssisə və təşkilatların 63,3%-i Bakıda, 11,2%-i Aran, 7,6%-i Abşeron, 4,8%-i Lənkəran, 4,6%-i Gəncə-Qazax, 3,3%-i Quba-Xaçmaz iqtisadi rayonlarında, qalanları isə digər bölgələrdə qeydiyyatdan keçib. Bundan əlavə, bu ilin yanvar-sentyabr aylarında fərdi sahibkarlıqla məşğul olmaq üçün ölkənin vergi orqanlarında 83 094 fiziki şəxs qeydiyyatdan keçib və onların sayı keçən ilin müvafiq dövrünə nisbətən 56,8% artıb. Fərdi sahibkarlar daha çox Bakıda, Aran, Gəncə-Qazax, Lənkəran, Şəki-Zaqatala, Abşeron və Quba-Xaçmaz iqtisadi rayonlarında qeydiyyata alınıb. Təhlillər göstərir ki, regionlarda yaradılan müəssisə və təşkilatların sayı ötən illərlə müqayisədə tədricən artır. Aqrar sahənin inkişafı istiqamətində atılan addımlar isə regionlarda müəssisə və təşkilatların sayının daha da çoxalmasına gətirib çıxaracaq. Bütün bunlar, öz növbəsində, Bakının vergi yükünün regionların hesabına azalmasına rəvac verəcək. Ekspertlərin fikrincə, biznesin paytaxtdan regionlara transfer edilməsi, regionlarda azad iqtisadi zonaların yaradılması, ora investisiya axınının gücləndirilməsi ümumi iqtisadi tərəqqidə bölgələrin rolunu artıracaq. Özü də qeyd edək ki, hazırda Bakı üzrə vergi dərəcələri regionlarla müqayisədə daha yuxarıdır. Yəni regionlarda daha aşağı faizlə vergi dərəcələri tətbiq olunur, Bakıda isə bölgələrə nisbətən vergi dərəcəsi yüksəkdir. Məsələn, sadələşdirilmiş vergi dərəcələri Bakıda regionlara nisbətən iki dəfə çoxdur. Bu da o deməkdir ki, bölgədə müəssisə və təşkilatların yaradılması daha sərfəlidir. Eləcə də regionları əhatə edəcək xüsusi və azad iqtisadi zonaların yaradılmasına ehtiyac var. Azad iqtisadi zonaların yaradılması həm də ona görə vacibdir ki, regionlara investisiya cəlb etmək mümkün olsun. Bu yolla regionlarda biznesin daha da genişlənməsi baş verəcək. Bununla regionların vergi yükü də artacaq, onlar daha çox vergi ödəyəcək. Elə hökumətin iqtisadi inkişaf strategiyasının əsas məqsədlərindən biri də budur.
Digər tərəfdən o da vacib məqamdır ki, hökumət vergi sahəsində, xüsusən də vergilərin dərəcələri ilə bağlı mühüm addımlar atmağa hazırlaşır. Bu xüsusda dövlət başçısının avqust ayının 4-də imzaladığı "2016-cı ildə vergi sahəsində aparılacaq islahatların istiqamətləri"nin təsdiqi və vergi inzibatçılığının təkmilləşdirilməsi haqqında sərəncamında mühüm istiqamətlərdən biri də vergi yükünün azaldılması və inzibatçılığın yüngülləşdirilməsi ilə bağlıdır. Bu hal vergi dərəcələrinin optimallaşdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Qeyd edək ki, hazırda Azərbaycanda vergi yükü göstəricisi əksər dövlətlərdən aşağıdır. Lakin aparılan iqtisadi islahatlar fonunda qeyri-neft sektorunda investisiyaların təşviqi, istehsal fəaliyyəti ilə məşğul olan sahibkarların maliyyə vəsaitlərinə qənaət etməklə istehsalın genişləndirilməsi vergi yükünün yenidən qiymətləndirilməsini zəruri edir. Ekspertlərin fikrincə, bu proses bir sıra vergi dərəcələrinin aşağı salınması, bəzi vergi növlərinin inzibatçılığının təkmilləşdirilməsi formasında öz əksini tapa bilər. Bu mənada yaxın tezlikdə müəyyən vergi dərəcələrinin daha da aşağı salınması gözlənir. Belə vəziyyət həm paytaxt, həm də regionlarda çoxsaylı istehsal müəssisələrinin yaradılmasına da imkan verir. Onu da qeyd edək ki, kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalçıları 1999-cu ildən, torpaq vergisi istisna olmaqla, Vergi Məcəlləsi ilə müəyyən edilmiş digər vergilərin ödənilməsindən azad edilib. Bu da regionlarda istehsal fəaliyyətini genişləndirə biləcək faktorlardan sayılır. Həmçinin yaxın tezlikdə ölkədə ƏDV-nin differensiallaşdırılmış dərəcəsinin tətbiqi gözlənir. Ekspertlərin qənaətinə görə, ƏDV-nin differensiallaşdırılması stimullaşdırıcı xarakter daşıyır. Differensial ƏDV ilə kiçik sahibkarlığın inkişafına imkan yaranır, müəssisə daha çox böyüməyə meylli olur. Eyni zamanda, bu addım sahibkarlıq subyektlərinin say artımına gətirib çıxarır. Sahibkarlıq subyektlərinin sayı artdıqca da vergi ödəyicilərinin sayı artmış olur. Bütün bunlar isə nəticə etibarilə bölgələrdə ödənilən vergilərin də miqdarının artmasına imkan verir.
Tahir TAĞIYEV ='mso-bidi-font-weight:normal'>Nahid SALAYEV
