Dünya iqtisadiyyatında baş verən proseslər artıq qlobal miqyasda yeni həyəcan təbilinin çalınmasına rəvac verib. Hesab edilir ki, qabaqlayıcı addımlar atılmasa, dünya əvvəlkindən də gərgin olan yeni iqtisadi böhranla üzləşəcək. Bütün bunlara əsas səbəb isə dünya miqyasında yaranmış borc çuxurunun daha da dərinləşməsidir.
Beynəlxalq Valyuta Fondunun (BVF) hesablamasına görə, ötən il dünya ölkələrinin ümumi borcu 152 trilyon dolları keçib. Bu, qlobal ümumi daxili məhsulun 225 faizi deməkdir. Fondun "Fiscal Monitor" məruzəsinə əsasən, hazırda dövlət borclarının dünya iqtisadiyyatına yüklənməsi Böyük Depressiya zamanında olduğundan daha artıqdır. Xatırladaq ki, Böyük Depressiya 1929-1939-cu illərdə yaşanıb və həmin vaxt dünya iqtisadiyyatı böyük itkilərlə üzləşib.
Beynəlxalq Valyuta Fondu bildirir ki, indiki borcun ümumi məbləğinin üçdə iki hissəsi, təxminən 100 trilyon dolları özəl sektorun payına düşür. BVF bu göstəricinin sürətlə artmasının çox zaman maliyyə böhranı astanasında müşahidə olunduğunu qeyd edir. Məruzədə vurğulanır ki, 2008-2009-cu illər böhranından əvvəl bir çox dövlətlər xeyli vəsait xərcləyərək borca girirdilər. Lakin iqtisadiyyatdakı artım inflyasiya ilə birgə zəiflədi və inkişaf etmiş ölkələrin mərkəzi bankları kredit üzrə faiz dərəcələrini tarixi minimuma qədər aşağı salmağa məcbur oldu. Bir tərəfdən kreditin əlçatan olması, digər tərəfdən isə onun iqtisadi artıma çevrilməməsi vəziyyəti bir qədər də ağırlaşdırdı. Hesabatda rekord səviyyəyə çatan borcların qlobal iqtisadiyyatın bərpasına mane olacağı və maliyyə böhranlarına yol açacağı bildirilib.
Dünyanın ən iri investisiya banklarından biri olan "Goldman Sachs"ın analitiklərinin tədqiqatına əsasən, hazırda dünyada iqtisadi böhranın üçüncü fazası inkişaf edir. Qeyd olunur ki, məhz bu fazada ölkələr xarici borcları idarə etməkdə çətinlik çəkir, bir sıra ölkələr getdikcə iflic vəziyyətinə düşür. Böhranın üçüncü dalğası xammalın, xüsusən neftin aşağı qiymətləri, Çində iqtisadi artım tempinin azalması və dünyada deflyasiya prosesləri ilə xarakterizə edilir. Lakin əsas problem ondan ibarətdir ki, böhranın fazaları bir-biri ilə əlaqəlidir ki, bu da sağlamlaşmaya mane olur. Belə ki, hələ 2010-2011-ci illərdə Avropada borc böhranı ABŞ-ın iqtisadiyyatının bərpasını ən azı iki il təxirə salıb, indi isə inkişafda olan iqtisadiyyatlarda yaranan problemlər Avropanın borc böhranından qurtarmasına mane olacaq. Bundan əlavə, o da bəllidir ki, inkişaf etməkdə olan ölkələrin bir neçəsində iqtisadiyyatın əsasını neft ixracatı təşkil edir. Neft artıq son iki ildə təxminən 3 dəfə ucuzlaşıb, ucuz səviyyədə tarazlaşıb və bir sıra ölkələr artıq bu şəraitə uyğunlaşmanın zəruri olduğunu anlayır. Hesab olunur ki, yürüdülən siyasət neftin 45-50 dollarlıq səviyyədə qalması şərtilə həyata keçirilməlidir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Azərbaycan artıq bu siyasətə başlayıb və neftin qiyməti 40 dollardan hesablanır. Digər tərəfdən, Azərbaycanın burada əsas üstünlüyü xarici borclarının azlığıdır. Bu borc ümumi daxili məhsulun heç 20 faizinə də çatmır. Götürülən xarici borcu isə ölkə asanlıqla ödəmək iqtidarındadır. Məlumat üçün qeyd edək ki, Azərbaycanın dövlət borcuna və öhdəliklərinə xidmət edilməsi ilə bağlı 2017-ci il üçün xərclər 1 milyard 768.799 milyon manat həcmində nəzərdə tutulub. 2017-ci ilin dövlət və icmal büdcə layihələrinə əsasən, 2017-ci ildə xarici dövlət borcu üzrə ödənişlər 1 milyard 707 636,3 milyon manat həcmində proqnozlaşdırılıb. Ödənişlərin 369 397 milyon manatı faiz ödənişləri, 1 milyard 338.239 milyon manatı əsas borc üzrə ödənişlər olacaq. Bu isə büdcə üçün hansısa problem yaratmır.
Beləliklə, qlobal maliyyə böhranının yeni dalğası Azərbaycan üçün o qədər də təhlükəli olmayacaq. Digər tərəfdən ölkədə əlverişli investisiya mühitini yaranması, rəqabətə davamlı maliyyə-kredit siyasətinin həyata keçirilməsidə böhranın fəsadlarını yumşaldır. Müəyyən stimullaşdırıcı proqramların tətbiqi də burada vacib rol oynayır. Ən əsası isə yerli istehsalın artımı və qeyri-neft sahəsi üzrə ixrac həcminin yüksəlməsi də Azərbaycana əlavə üstünlüklər qazandırır.
Nahid SALAYEV
