Mərkəzi Bankın valyuta hərracı və bura çıxarılan məbləğlə bağlı yeni qərarlarının maliyyə sektoruna, xüsusən də dolların məzənnəsinə hansı təsir göstərəcəyi indi xüsusi diqqət cəlb edən mövzuya çevrilib. Çünki bu hal valyuta hərraclarında köklü dəyişikliklər vəd edir.
Qeyd edək ki, ölkənin baş bankının da mütəmadi olaraq keçirdiyi valyuta hərraclarının qrafiki dəyişdirilib. Bu həftədən etibarən hərracların həftənin üçüncü və beşinci günlərində keçirilməsi ilə bağlı qərar qəbul olunub. Hərracların 3 sessiyada aparılması planlaşdırılır. Bununla yanaşı, bundan sonra hərraca çıxarılan valyutanın məbləği kommersiya bankları üçün öncədən açıqlanmayacaq. Həmçinin, hərraclarda kommersiya banklarının alışla bərabər valyuta sata biləcəyi, iştirakçıların əməliyyat zamanı kimliyinin gizli saxlanacağı bildirilir.
Bütün bunlarla yanaşı hərracın keçirilməsi mexanizmində də ciddi dəyişikliklər gözlənir. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, artıq kommersiya bankları həm də xarici valyuta qismində satışı təmin edə biləcək və hərrac 3 sessiyadan ibarət olacaq. Mərkəzi Bank tərəfindən alış və satış kursu müəyyən ediləcək. Bu kursa əsasən 1-ci sessiyada iştirakçı tərəflər müəyyən olunmuş dəhliz aralığında alıcı və ya satıcı qismində iştirak etdiklərini müəyyən edəcəklər. 1-ci sessiyanın sonunda tərəflərin valyutaya olan tələbatına əsasən 2-ci sessiyada yeni kurs müəyyən olunur. Yəni dollar satan çoxdursa, məzənnə düşəcək, alan çoxdursa məzənnə qalxacaq. Bu fonda əsaslı dəyişikliklərdən biri budur ki, hərraca nə qədər vəsaitin çıxarıldığı bilinməyəcək. Yəni bütün proses tələb və təklifin üzərində qurulacaq. Belə ki, ikinci sessiyada kurs dəyişəcək. 2-ci sessiyanın yekunundan sonra rəqəmlər Mərkəzi Bank tərəfinden yenidən təhlil olunacaq və 3-cü sessiyaya son dəhliz çıxarılacaq. Hər bir sessiyada iştirakçılar satıcı və ya alıcı qismində iştirakını dəyişə bilər. Yəni, məsələn, hərraca dollar almaq üçün qatılan bank dolların məzənnəsinin yüksək olduğunu görüb mövqeyini dəyişə və dollar satan tərəfi kimi çıxış edə bilər. Tələb olunan məbləğin alınması və ya satılması isə Mərkəzi Bankın zəmanəti ilə həyata keçirilir. Qeyd edək ki, 1-ci sessiyanın əvvəlindəki kurs son günün kursu kimi qəbul olunacaq. Yəni dünən məzənnə 1.62 olmuşdusa, bu gün hərrac həmin məzənnə ilə açılacaq. Məsələ ilə bağlı "fins" portalı bildirir ki, bu mexanizm "üzən məzənnə" sxemini tətbiq edən bütün ölkələrdə mövcuddur. Xatırladaq ki, Rusiya Mərkəzi Bankı da valyuta bazarını eyni üsulla idarə edir. Beləliklə, Mərkəzi Bank hələ bu ilin fevral ayından "üzənnə məzənnə" rejiminə keçdiyini açıqlasa da, real olaraq bu sahədə ilk addım kimi valyuta hərracında qaydaların dəyişməsini göstərmək olar. Belə ki, valyuta hərracında valyuta dəhlizini məhz banklar tərəfindən irəli sürülən dollar tələbi və ya satışa çıxarılan valyutanın həcmi müəyyən edəcək.
Əksər mütəxəssislər hesab edir ki, ilk hərraclarda banklar və Mərkəzi Bank yeni sistemə uyğunlaşma mərhələsində olacağından, ABŞ dollarının məzənnəsində daha sürətli ucuzlaşma və ya artım baş verə bilər. Daha sonra tələb və təklifə uyğun olaraq məzənnənin sabitləşəcəyi, lakin cüzi ucuzlaşmalarla davam edəcəyi ehtimal edilir. Hesab edilir ki, dolların rəsmi məzənnəsi 1,6 manatdan aşağı enərsə, banklar tərəfindən dollar satışının artması qaçılmaz olacaq. Belə vəziyyət dolları yenə də dəyərdən salacaq.
Digər tərəfdən nəzərə alaq ki, Azərbaycanın 2017-ci il dövlət büdcəsi layihəsinin təhlili bir neçə istiqamətdə makroiqtisadi dəyişikliklərin olacağını göstərir. Bunlardan biri də odur ki, dövlət əsaslı vəsait qoyuluşları azalacaq. Belə ki, dövlət əsaslı vəsait qoyuluşlarının 2017-ci ildə 1,14 milyard manat azalaraq 1,86 milyard manata enməsi nəzərdə tutulub, bu isə manat kütləsinin azalmasına gətirib çıxaracaq. Belə vəziyyətdə manata tələb artacaq ki, bu da onun dəyərinin artmasına rəvac verəcək. Neftin qiymətinin 50-60 dollar ətrafında olması və dolların dünya valyuta bazarında digər valyutalarla müqayisədə önəmli dərəcədə möhkəmlənməməsi də manata təsirsiz ötüşməyəcək. Məhz bu hallar da dolları manat qarşısında ucuzlaşdıracaq.
Tahir TAĞIYEV
