Bank sektoru üçün hələ də problem yaradan əsas məqamlardan biri vaxtı keçmiş kreditlərlə bağlıdır. Son vəziyyətin təhlili problemli kreditlərin miqdarının artmaqda olduğunu göstərir və bunun ümdə səbəblərindən biri bankların bahalı kredit siyasətidir. Hazırda aparılan araşdırmalar göstərir ki, Azərbaycanda vaxtı keçmiş kreditlərin məbləği 2016-cı il avqustun 1-nə 1 milyard 504,4 milyon manat təşkil edib.
Problemli kreditlər ilin əvvəlinə nisbətən 0,3% azalıb, illik müqayisədə isə 16,2% artıb. İyulun sonunda vaxtı keçmiş kreditlərin ümumi kredit portfelində payı 9% olub. Bu nisbət iyunun sonunda 8,4%, 2015-ci ilin sonunda 6,9%, ötən ilin iyul ayının sonunda isə 6,4% olub. Beləliklə, rəqəmlərin təhlili problemli kreditlərin miqdarının artdığını göstərir.
Araşdırmalar həm də onu üzə çıxarır ki, problemli kreditlərin artmasına əsas səbəb xarici valyutada olan kreditlərlə daha çox bağlıdır. Bu fonda yenidən gündəmə gələn məsələlərdən biri xarici valyutada kreditlərin bağlanmasında güzəştlərlə bağlıdır. Qeyd edək ki, xarici valyutada müəyyən məbləğə qədər olan kreditlərin silinəcəyi ilə bağlı birinci devalvasiya zamanı da versiyalar irəli sürülürdü. Bu barədə diskussiyalara Konstitusiya Məhkəməsinin qərarı ilə son qoyuldu. Məhkəmənin kreditlərin ödəniş gününün məzənnəsinə uyğun ödənilməsi barədə qərarı isə hələ də qüvvədədir. Amma güzəşt məsələsi də aktuallığını itirməyib.
Hesab olunur ki, belə bir addımın atılması üçün hüquqi əsaslar yaradıla bilər. Ekspertlərə görə, bu məqsədlə xüsusi qanun qəbul edilməlidir. Məsələ ilə bağlı iqtisadçı Vüqar Bayramov sosial şəbəkələrdə yaydığı şərhdə bildirir ki, nəzəri və praktik baxımdan müəyyən kredit borclarının bağışlanması mümkündür. Təbii ki, söhbət heç də bütün borcların bağışlanmasından getmir. Ekspert 3 növ kredit güzəşti təklif edir: "1. Kredit portfelinin yenidən qiymətləndirilməsi aparılsın və ailə başçısını itirən, işləmək qabiliyyətindən mərhum olan, eləcə də dünyasını dəyişən şəxslərə kredit amnistiyası tətbiq edilsin; 2. Beş min dollaradək olan kreditlərdə ödəniş məzənnəsi 1 dollar 1.05 manat kursu ilə hesablansın; 3. Beş min dollardan çox və 10 min dollardan az olan kreditlər üçtərəfli olaraq dövlət, bank və müştəri arasında bölüşdürülsün. Birmənalı şəkildə təklif edilən mexanizm üzrə kreditlərə güzəştin verilməsi yalnız vətəndaşlar üçün deyil, eləcə də banklar üçün vacibdir. Bu, problemli kreditlərin həcminin azalmasına və bankların sağlamlaşdırılmasına yardım etmiş olar".
Kredit güzəşti və ya amnistiyası ilə bağlı qərarın olub-olmayacağına, yəni təkliflərin nəzərə alınma ehtimalına gəldikdə isə, iqtisadçı bildirib ki, bu, dövlət qurumlarının səlahiyyətində olduğu üçün nə isə demək çətindir: "Bu, daha çox, Mərkəzi Bankla Maliyyə Nazirliyinin anlaşmasından asılı olacaq. Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası, heç şübhəsiz, bu iki qurumun anlaşmasını dəstəkləyəcək. Ona görə də sözügedən məsələ maliyyə-kredit qurumlarının səlahiyyətində olduğundan, hansı qərarın veriləcəyini proqnozlaşdırmaq mümkün deyil. Güman edirəm ki, kreditlərə güzəştin verilməsi ilə bağlı maliyyə imkanları var. Problemli aktivlərin və eləcə də kreditlərin sağlamlaşdırılması proqramını qəbul etməklə bunu reallaşdırmaq mümkündür. Bu zaman kreditlər güzəştlərin tətbiq edilməsi və eləcə də sağlamlaşdırma tədbirləri mərhələli şəkildə həyata keçirildiyi üçün Mərkəzi Banka ciddi əlavə maliyyə öhədliyi yaratmayacaq".
Digər ekspertlər də hesab edir ki, problemli kreditlərlə bağlı hökumət və kommersiya bankları tərəfindən müəyyən təkliflər, yüngülləşdirmə siyasəti aparılmalıdır. Hesab edilir ki, hökumətin üzərinə düşən məsələ kompensasiya siyasətinin həyata keçirilməsidir və bu işi Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası həyata keçirə bilər. İndilikdə qurum kreditlərin verilməsinin azaldılması, əhali ilə banklar arasındakı kreditvermə əməliyyatlarında risqlərin azaldılması, kreditvermə xəttinin bir qədər minimumlaşdırılması siyasəti həyata keçirir. Amma banklar bu vəziyyətdə əhalinin durumunu, ödəmə qabiliyyətinin zəifləməsini nəzərə alıb, onlara müəyyən güzəştlər tətbiq etməlidir. Bu güzəşt elə olmalıdır ki, əhali əvvəlki məzənnə ilə götürdüyü krediti rahat qaytara bilsin. Ekspertlərə görə, müəyyən tədbirlər həyata keçirilməsə, problemli kredit məsələsi davam edəcək. Bu durumda banklar da bir sıra problemlərlə qarşılaşır. Belə ki, gəlirlərinin 70-80 faizi biznes və ya istehlak kreditləri üzərindən gələn faiz dərəcələri, komisyon haqları ilə formalaşan banklara ödənişlərin vaxtında qaytarılmaması avtomatik təsir göstərir.
Tahir TAĞIYEV
