ABŞ-ın Federal Ehtiyatlar Sistemi (FES) iclasında baza faiz dərəcəsini əvvəlki 0,25-0,5% səviyyəsində saxlayıb. Qurum rəhbərliyinin iclasının yekunu üzrə açıqlanan məlumatda bildirilir ki, hazırda bu dərəcələrin artırılması indiki iqtisadi şəraitdə məqbul deyil. Qeyd edək ki, FES sonuncu dəfə baza faiz dərəcəsini 14 dekabr 2015-ci ildə artırıb.
Həmin vaxt FES uçot dərəcəsinin baza faiz dərəcəsini illik 0-0,25% rekord aşağı səviyyə ilə 0,25% artırıb. Bundan sonra keçirilən iclaslarda uçot dərəcəsi dəyişdirilməyib. Bildirilir ki, ABŞ-ın indiki iqtisadi durumu üçün pulun qiymətinin artırılmasına ehtiyac yoxdur. Çünki pulun qiyməti artırılan kimi kreditlər üzrə də faiz dərəcələri artır. Bu da ABŞ-da iqtisadi müstəvidə yeni problemlər deməkdir. Bundan əlavə, hesab edilir ki, FES Amerikada ev problemi yaşayan əhalinin ipotekaya əlçatanlığını stabil saxlamaq üçün də uçot dərəcəsinə hər hansı dəyişiklik etməyib. Çünki Amerikada kommersiya bankları dövlət xəttilə deyil, istiqrazlar vasitəsilə ipoteka verir. Uçot dərəcəsinin artımı isə investorların istiqraz faizlərinin artmasına gətirib çıxara bilər. Digər səbəb budur ki, uçot dərəcəsinin artımı ixrac qabiliyyətinin zəifləməsi ilə nəticələnə bilər. Bu isə cari dövr üzrə Amerika iqtisadiyyatı üçün əlverişli deyil. Digər faktor kimi Amerikanın xarici borcunun 19 trilyon dolları keçdiyini nəzərə alsaq, dolların bir qədər də möhkəmlənməsi xarici borcların idarə edilməsi cəhətdən əlverişli sayılmayacaq. Bütün bunlar uçot dərəcəsinin artmasının qarşısını alır.
Düzdür, FES uçot dərəcəsini artırmağı hədəfləyir. Lakin bunun konkret nə zaman baş verəcəyini demək mümkün deyil. Çünki, qeyd olunduğu kimi, hazırda uçot dərəcəsinin artırılması, xüsusilə də kəskin artım Amerika iqtisadiyyatı üçün arzuolunan deyil. Bundan başqa, FES-in daxilində belə uçot dərəcəsinin artırılmasına qarşı olanlar var. Bu da onunla bağlıdır ki, ABŞ-da iqtisadi göstəricilər FES-in uçot dərəcəsini artırmasına imkan vermir. Digər tərəfdən, uçot dərəcəsinin artırılması təbii olaraq dünya bazarında dolları möhkəmləndirəcək. Belə vəziyyət isə ABŞ ixracını ciddi şəkildə əngəlləyir. FES-in son qərarından sonra isə dollar digər valyutalar qarşısında ucuzlaşmağa başlayıb. Eləcə də dünya bazarlarında neftin qiyməti ABŞ FES-in qərarından sonra sürətlə bahalaşır. Sonuncu hərraclarda qızılın unsiyası 6,1 dollar bahalaşaraq 1 337,5 dollara, gümüş isə 0,14 dollar bahalaşaraq 19,91 dollara satılıb. Ekspertlər dolların zəifləməsi fonunda neft və qızılın bahalaşmasının davam edəcəyini proqnozlaşdırır. Bu fonda manatın da dollar qarşısında möhkəmlənməsinin davam etməsi gözləniləndir. Aydındır ki, FES-in son addımı qlobal valyuta bazarındakı dəyişikliklərin manata təzyiqini azaldacaq. Qeyd edək ki, manatın cari məzənnəsi müəyyənləşdirilən zaman neftin dünya bazar qiyməti deyil, məhz dollar-avro münasibəti nəzərə alınır. Yəni dünya valyuta bazarında məzənnə dəyişikliyi baş verirsə, artıq manatın dollar kursu sabit qalmır, o da dəyişir. Buna görə də, FES-in son qərarı dolların manata təzyiqini azaltmaqla yanaşı, dünya bazarında avro möhkəmlənəcəyi halda manatın da dollara nisbətən güclənməsinə gətirib çıxaracaq.
İqtisadi və Sosial İnkişaf Mərkəzinin eksperti Rəşad Həsənov isə bildirir ki, qeyd edilənlərdən başqa, ölkədə dollar tələbinin qarşılanması da valyuta kursuna təsir edir: "Bilindiyi kimi, sentyabrın 8-də mərkəzi Bank və Dövlət Neft Fondu tərəfindən təşkil olunan hərraclarda təklif olunan valyutanın həcmi adətən olduğundan 6 dəfə artırılaraq 300 milyon dollara çatdırıldı. Faktiki olaraq, tələbin böyük bir qismi qarşılandı. Bu, həmçinin onu göstərdi ki, valyuta bazarının həcmi heç də böyük deyil və əvvəlki hərraclarda banklar tərəfindən səsləndirilən tələblər də reallıqdan nisbətən uzaq olub. Sentyabrın 14-də Neft Fondunun təklif etdiyi 150 milyon dolların 78 milyonu, daha bir həftə sonra təklif olunan 100 milyonun da 74 milyonu alındı. Bu onu göstərdi ki, artıq faktiki olaraq, bazarlarda dollar tələbinin ödənilməsilə bağlı hər hansı bir ciddi sıxıntı yoxdur. Belə bir halda da, təbii ki, vətəndaş artıq imkan daxilində valyutada olan vəsaitini manata dəyişməyə cəhd göstərir ki, manatın dəyərlənməsi dövründə itkilərlə üzləşməsin. Bunun özü də bazarda digər istiqamətlərdən, yəni vətəndaş, biznes tərəfindən təklif olunan valyutanın həcminin artmasına gətirib çıxarır. Bununla parelel bir sıra digər addımlar da atıldı. Mərkəzi Bank tərəfindən uçot dərəcəsinin artırılması dövriyyədə olan manat kütləsinin daha da bahlaşmasına gətirib çıxardı.
Manatla olan əmanətlərin sığortalanan hissəsinin uçot dərəcəsinin artırılması da burada müəyyən qədər əhəmiyyətlidir. Bu baxımdan uçot dərəcəsinin artırılması artıq dövriyyədə olan manatın bir qisminin bank sektorunun əlində cəmləşməsi və manatla əmanətlərin çəkisinin artmasına gətirib çıxaracaq ki, bu da dollar tələbinin formalaşmasını nisbətən sabitləşdirə bilər. Digər bir faktor kimi onu da qeyd etmək gərəkdir ki, Neft Fondu, ilin 8 ayının ötməsinə baxmayaraq, dövlət büdcəsi qarşısında olan öhdəliyinin az bir hissəsini həyata keçirib. Bu günə qədər 3 milyard dollar həcmində konvertasiya həyata keçirib. Amma illik olaraq dövlət büdcəsi qarşısındakı öhdəliyini yerinə yetirmək üçün azı 5 milyard dollar çıxarmalıdır. İlin sonuna dörd ayın qaldığını nəzərə alsaq, ola bilsin, Neft Fondu bundan sonra valyuta hərraclarında daha intensiv şəkildə iştirak edərək daha çox vəsait təqdim etsin. Bunun özü də tələbin qarşılanmasında müsbət faktor kimi manatın məzənnəsinin hazırkı səviyyədə qorunub saxlanmasına təsir edə bilər".
Tahir TAĞIYEV
