Ölkənin maliyyə sferasında diqqət çəkən əsas olaylardan biri də baş bankın uçot dərəcələri ilə bağlı atdığı addımlardır. Xatırladaq ki, makroiqtisadi proqnozları, tədiyə balansında və valyuta bazarındakı meylləri nəzərə alaraq, Mərkəzi Bank pul siyasəti alətlərinin kəmiyyət parametrlərini dəyişib. Bankın İdarə Heyəti 9 sentyabr tarixindən likvidlik əməliyyatları üzrə faiz dəhlizinin aşağı həddini 12%, yuxarı həddini 18%, uçot dərəcəsini isə 15% səviyyəsinə qaldırmaq barədə qərar qəbul edib.
Məlumatda deyilir ki, son vaxtlar inflyasiyaya təsir edən bir sıra daxili və xarici amillərin davranışındakı dəyişikliklər nəzərə alınaraq əlavə antiinflyasiya tədbirlərinin həyata keçirilməsinə zərurət yaranıb. Bu istiqamətdə mühüm addımlardan biri kimi kəskin məzənnə tərəddüdlərini tənzimləmək, bununla da valyuta bazarında gözləntilərə və tarazlığa təsir etmək məqsədilə Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondu və Mərkəzi Bankı tərəfindən valyuta hərraclarında xarici valyutanın təklifi əhəmiyyətli dərəcədə artırılıb. Məlumat üçün bildirək ki, uçot dərəcəsi pulun dəyəri rolunu oynayır. Pula olan tələb isə faiz dərəcəsindən asılı olaraq dəyişir. Məsələn, faiz dərəcələri azaldığı zaman kreditlərə tələb artır, insanların banklara əmanət qoymaq meyli isə azalır. Bu zaman iqtisadi subyektlər daha çox kredit almağa meyl göstərir, əllərində olan nağd pulu isə, banklarda aşağı faizlərlə saxlamaqdansa, xərcləməyə çalışırlar. Nəticədə məcmu tələb artır ki, bu da həm iqtisadi artıma və məşğulluğa, həm də inflyasiyaya artırıcı təsir göstərir. Faiz dərəcələri artdıqda isə kreditlərə tələb azalır, insanların banklara əmanət qoymaq meyli güclənir. Nəticədə iqtisadi subyektlər daha az kreditlər alır və qazandıqları pulun çox hissəsini xərcləməyərək yığıma yönəldirlər. Beləliklə də məcmu tələb daralır və inflyasiyanın azalması üçün şərait yaranır. İndiki şəraitdə faiz dərəcələri yüksəldiyindən, kredit alılarının aşağı düşməsi istisna edilmir. Amma inflyasiya da azalacaq və bu hal hazırda müşahidə olunan qiymət artımının qarşısını alacaq. Eyni zamanda kredit faizlərinin də aşağı düşməsi istisnalıq təşkil etmir. İstisadçı-ekspert Vüqar Bayramov da bunu istisna etmir. Bununla bağlı sosial şəbəkələrdə paylaşdığı şərhdə ekspert bildirir: "Mərkəzi Bank uçot stavkasını 9.5 faizdən 15 faizə yüksəldib. Son 10 ildə 15 faizlik stavka yalnız bir dəfə 2008-ci ilin iyununda qeydə alınmışdı. Amma cəmi 4 aydan sonra Mərkəzi Bank həmin dərəcəni yenidən 3 faiz bəndi aşağı saldı. Mərkəzi Bankın uçot stavkasını kəskin yüksəltməsi manatla yığımları artırmaq məqsədi daşıyır. Bu, milli valyuta ilə yığımlara daha çox dividend ödənişi deməkdir". Onun sözlərinə görə, amma baş bank daha bahalı mərkəzləşdirilmiş kreditlər də təklif edəcək: "Bu, eyni zamanda, qorunan əmanətlərdə sığortalanan faiz dərəcələrinin dəyişdirilməsini bir daha da aktuallaşdırıb. Dollarla cəmi 3, milli valyuatada yalnız 12 faizədək dividend təklif edən Əmanətlərin Sığortalanması Fondu banklar müflis olan zaman qorunmayan əmanətlərin məbləğini artırmaqla yanaşı, onların geri ödənilməsini, praktik olaraq, mümkünsüz edir. Bu, manatla yüksək faizli depozit saxlayanların faiz gəlirini artırmaqla yanaşı, onların qorunmasına və bank müflis olduğu halda batmasına deyil, geri qaytarılmasına gətirib çıxara bilər. İstehlak və mikro kreditlərin maksimum faiz dərəcələri uyğun olaraq 29 və 25 faiz məhdudlaşdırıldığı üçün bu təklifin qəbul edilməsi kredit faizlərinin yüksəlməsinə səbəb olmayacaq, sadəcə, əhalinin daha çox əmanətlərinin dövlət tərəfindən qorunmasına imkan verəcək".
Daha bir mühüm məqam ondan ibarətdir ki, indiyə qədər uçot dərəcəsi ilə kommersiya banklarının kredit faizləri arasında böyük fərq olub. Yeni addımlar bu fərqi azaltmağa xidmət edəcək. Yəni uçot dərəcəsinin artırılması bu fərqi aradan qaldıracaq. Hesab olunur ki, baş bank uçot dərəcəsinin artırılmasına uyğun olaraq mərkəzləşdirilmiş kreditlərin həcmini artırarsa, bu, bankların manat likvidliyinə də müsbət təsir göstərəcək. Bunun üçün həmin kredit resurslarına çıxış imkanlarının gücləndirilməsinə də ehtiyac var. Bu baş verəcəyi halda, banklar uçot dərəcəsinə uyğun olaraq Mərkəzi Bankdan manatla mərkəzləşdirilmiş kreditlər cəlb edə biləcək. Bundan əlavə, qeyd olunduğu kimi, uçot dərəcəsinin artırılması təkcə manatın likvidliyinə deyil, eyni zamanda, əmanətlərin sığortalanması faizinə də təsir göstərəcək. Çünki bu halda artıq banklar manatla yığımlara daha çox dividendt ödəmək imkanlarına malik olacaq.
Tahir TAĞIYEV
