Ölkənin maliyyə bazarlarında baş verənlər, xüsusən də dolların kursu ilə bağlı yaşananlar bu gün cəmiyyət tərəfindən də böyük diqqətlə izlənir. Çünki son dövrlərdə dolların kursunun manata nisbətdə yüksəlməsi müəyyən narahatlığa yol açırdı. Bu şəraitdə bankların dollar satışına limit tətbiq etməsi isə narahatlığı bir qədər də artırırdı.
Banklar hərraclarda da dollara yüksək tələb yaradırdı. Xatırladaq ki, Dövlət Neft Fondu hər həftənin 2-ci və 4-cü günləri hərrac keçirir. Bu hərracda hər dəfə 50 milyon dollar olmaqla, ümumilikdə həftə ərzində 100 milyon dollar satışa çıxarılırdı. Amma bu, bankların tələbatını ödəmirdi. Sentyabr ayının 6-da həyata keçirilən valyuta hərracı zamanı dollarla bağlı banklardan daxil olan sorğuların ümumi məbləği 588 milyona çatıb. Bununla bağlı olaraq sentyabr ayının 8-də Mərkəzi Bank və Neft Fondu 300 milyon dollar hərraca çıxarıb. Bu səbəbdən əvvəlki hərraclarla müqayisədə kommersiya banklarının dollara tələbatı təxminən iki dəfə azalıb. Valyuta ehtiyatlarından banklara böyük həcmdə dolların verilməsindən sonra Azərbaycanda fəaliyyət göstərən bəzi kommersiya bankları nağd ABŞ dollarını limitsiz satmağa başlayıb. Bu fonda bahalaşan dolların artıq öz yerini ucuzlaşmaya verməsi istisna edilmir. Məsələ ilə bağlı "report" portalı bildirir ki, valyuta "qara bazar"ında belə ABŞ dollarının məzənnəsi 1,84 manat olan psixoloji həddini aşa bilməyib. Bu ilin may ayından etibarən valyuta bazarında başlayan dolların bahalaşması keçən həftənin sonu 1,84 manata çatdıqdan sonra geriləməyə başlayıb. Xatırladaq ki, 2015-ci ilin dekabr ayında baş verən manatın ikinci devalvasiyasından sonra "qara bazarda" dolların məzənnəsi yanvarın 13-də 1,84-1,87 manat səviyyəsinə çatdıqdan sonra Azərbaycan Mərkəzi Bankı kommersiya banklarına 4%-lik marjanın tətbiqinə dair qərar qəbul edib. Bu qərardan sonra rəsmi məzənnə düşməyə başlayıb və mayın 25-də 1,49 manat səviyyəsinə geriləyib. Bu zaman dolların məzənnəsi banklarda 1,45 manata qədər geriləyib. Prosesin yenidən başlaması istisna edilmir.
Bank dairələrindən əldə olunan məlumata əsasən, bankların valyuta tələbi xeyli azalıb. Son hərraclarda bankların valyuta tələbinin 600-700 milyon dollar səviyyəsindən birdən-birə son hərracda 2 dəfəyə yaxın azalması onu deməyə əsas verir ki, birincisi, banklar daha çox valyuta tələb edərək, mümkün qədər çox vəsait almaq istəyib. İkincisi isə, son hərracda banklar əvvəlcədən təklif olunan valyuta miqdarının normadana artıq olacağını bilib və ehtiyacları olan qədər vəsait tələb edib. Bu fonda da nağd valyuta bazarında dolların məzənnəsinin geriləyəcəyi proqnozlaşdırılır.
Digər tərəfdən ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin (FES) sentyabr ayında uçot dərəcəsini artırması ilə bağlı ehtimal 15%-ə geriləyib. "Vestifinance.ru" saytı yazır ki, keçən həftə bu göstərici 33% olub. Dekabr iclasında uçot dərəcəsinin artırılması ehtimalı isə 50% təşkil edib.
Ehtimalların azalmasına səbəb sentyabrın 6-da açıqlanan xidmət sektorunda işgüzar fəallıq indeksinin proqnozlaşdırılan 55,5 bənd əvəzində 51,4 bənd olmasıdır. Analitiklərin fikrincə, keçən həftə istehsal sektoru zəif göstəricilər nümayiş etdirmişdisə, bu dəfə xidmət sektoru da zəiflik göstərib. Bazar iştirakçıları ABŞ iqtisadiyyatının lokomotivi hesab olunan xidmət sektorunun zəifləməsini mənfi amil kimi qiymətləndiriblər və nəticədə, ABŞ dolları beynəlxalq valyuta bazarında ucuzlaşmağa başlayıb. Qeyd edək ki, keçən həftə önəmli göstərici sayılan ABŞ-da, kənd təsərrüfatı sektoru istisna olmaqla, məşğulluq göstəricisi 180 min proqnoza qarşı 151 min açıqlanıb. Bu da dolların kursuna mənfi təsir edir. Hesab edilir ki, dolların məzənnəsinin kəskin möhkəmlənməsi iqtisadi baxımdan Amerikanın maraqlarına uyğun deyil. Çünki ölkənin əsas ticarət partnyorları, o cümlədən Çin pulunu ucuzlaşdırır. Belə vəziyyət ABŞ-ın ixracına mənfi təsir edir. ABŞ buna görə dolları bahalaşdırmaqda maraqlı deyil. Bütün bunlar öz növbəsində dünya birjalarında, eləcə də Azərbaycanda dolların kursunun aşağı düşməsinə gətirib çıxaracaq.
Tahir TAĞIYEV
