Neftin 10 dollar ucuzlaşmasının Azərbaycan büdcəsinə real təsiri…
Deputat Heydər Əsədov Milli Məclisdə çıxış edərək bildirib ki, dünya bazarında neftin orta illik qiymətinin 10 ABŞ dolları aşağı düşməsi dövlət büdcəsinə yalnız 250-300 milyon manat ziyan vura bilər.
Onun arqumenti belədir ki, 2026-cı ildə neft-qaz sektorundan büdcəyə daxilolmalar 16,4 milyard manat təşkil edəcək, bunun 12,8 milyard manatı Azərbaycan Dövlət Neft Fondunun (ARDNF) məcburi transfertidir, yalnız qalan 3,6 milyard manat birbaşa vergilər neftin qiymətindən asılıdır. Deputat hesab edir ki, bu məbləğ büdcənin xərclərinin cəmi 0,6–0,7%-ni təşkil edir və ciddi problem yaratmayacaq.
Lakin bu sadə hesablamalar real iqtisadi və maliyyə təsirlərini tam əks etdirmir. İlk növbədə, neftin qiymətinin düşməsi yalnız birbaşa vergilərə təsir etmir, həm də dolayı təsirlər, makroiqtisadi balans və ARDNF-nın gəlirləri uzunmüddətli perspektivdə daha əhəmiyyətlidir.
Birbaşa təsir təxminən 360 milyon manatdır ki, bu da SOCAR və yataqların mənfəət vergisinin azalmasına bərabərdir. Bununla belə, iqtisadi aktivliyin zəifləməsi, idxalın bahalaşması və digər sektorlardan gələn vergi gəlirlərinin azalması dolayı itkilərə səbəb olur. Sadə təxminlə, bu dolayı təsir birbaşa gəlirin yarısı qədər əlavə ziyan yarada bilər və qısa müddətli büdcəyə təsiri 1 milyard manata yaxınlaşır.
ARDNF-nın gəlirləri neft qiymətindən birbaşa asılıdır. 12,8 milyard manatlıq transfert 2026-cı ildə məcburi olsa da, fondun gəlirlərinin azalması gələcək illərdə transfertlərin dayanıqlığını risk altına qoyur. Neftin 10% ucuzlaşması fondun gəlirlərini uzunmüddətli perspektivdə 5–7% azalda bilər ki, bu da təxminən 600–900 milyon manatlıq itki deməkdir.
Beləliklə, neftin qiymətinin 10 dollar ucuzlaşması qısa müddətdə büdcəyə təxminən 1 milyard manat, dolayısı ilə və uzunmüddətli ARDNF təsirləri daxil olduqda isə 1,5-4 milyard manata qədər ziyan gətirə bilər. Bu rəqəm deputatın sadələşdirilmiş hesablamasından bir neçə dəfə yüksəkdir və göstərir ki, neftin qiymətinin dəyişməsi yalnız birbaşa büdcə gəlirlərinə baxaraq qiymətləndirilə bilməz.
Əsas dərs budur: neftin qiymətinin dəyişməsi dövlət büdcəsinə yalnız minimal, texniki bir ziyan yaratmaqla kifayətlənmir. Dolayısı təsirlər, makroiqtisadi dinamika və ARDNF-nın gəlirlərinə uzunmüddətli təsir daha önəmli və kritik rol oynayır. Azərbaycan büdcəsi üçün risklərin düzgün qiymətləndirilməsi yalnız mexaniki hesablamalarla deyil, həm də iqtisadi, maliyyə və fond dayanıqlığı kontekstində aparılmalıdır.
Akif NƏSİRLİ
