Ermənistanın "Şimal dəmir yolu dəhluzi" layihəsi ilk baxışda texniki bir infrastruktur məsələsi kimi görünsə də, daha dərindən nəzər saldıqda bunun arxasında ciddi strateji və geosiyasi hesablamaların dayandığı aydın olur.
Sovet dövründə İcevan-Razdan-Gümrü və İcevan-Qazax istiqamətlərini birləşdirən dəmir yolu şəbəkəsi mövcud idi. 1990-cı illərdən sonra həm münaqişələr, həm də iqtisadi çöküş səbəbindən bu xətlərin böyük hissəsi istifadəsiz qaldı. Paşinyan hökumətinin bu xətti yenidən gündəmə gətirməsi təsadüf deyil. Bu, onilliklərdir davam edən coğrafi təcridin yaratdığı iqtisadi ağrının bir cavabıdır. Ermənistan şimalda Gürcüstan, cənubda İran istiqamətindən asılı qalan, Türkiyə və Azərbaycanla quru nəqliyyat xətləri bağlı olan bir ölkədir. Bu vəziyyət ölkənin həm ixracat, həm idxal, həm də tranzit imkanlarını kökündən məhdudlaşdırır.
Layihənin strateji məntiqinə baxdıqda üç əsas hədəf önə çıxır. Birincisi, ölkə daxilindəki şimal-cənub əlaqələrini gücləndirib regionlar arasında iqtisadi inteqrasiyanı dərinləşdirməkdir. İkincisi, Ermənistanı gələcəkdə regional yük daşımalarında aktiv tranzit nöqtəsinə çevirməkdir. Üçüncüsü isə daha uzaqgörən bir hesablamadır - əgər gün gəlib Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlər normallaşarsa, Ermənistanın bu prosesə hazır, işlək bir infrastrukturla girməsini təmin etmək.
Bəziləri bu layihəni Bakı-Tiflis-Qars dəmir yoluna alternativ kimi təqdim edir. Bu müqayisədə müəyyən məntiqi əsas var, hər ikisi regionu birləşdirən tranzit xətlər kimi təsvir edilir. Lakin reallıq daha mürəkkəbdir. BTQ artıq fəaliyyətdə olan, beynəlxalq yük axınlarını daşıyan işlək bir dəhlizdir. Ermənistanın planı isə hələ konsepsiya mərhələsindədir, üstəlik dağlıq relyef, köhnəlmiş infrastruktur, maliyyə çatışmazlığı və tikinti müddətinin uzunluğu kimi ciddi maneələrlə üz-üzədir. Bu şəraitdə onu BTQ-yə rəqib kimi görmək vaxtından əvvəl bir nəticə olardı.
Bununla belə, layihənin simvolik əhəmiyyətini də gözdən qaçırmaq olmaz. Ermənistan bu addımla regionda yalnız passiv, sıxışdırılmış bir aktor kimi qalmaq istəmədiyini ortaya qoyur. İnfrastruktur investisiyaları eyni zamanda siyasi iradənin ifadəsidir. Ölkə özünü gələcəyin regional mənzərəsinə daxil etməyə çalışır. Məqsəd BTQ-ni devirmək deyil, mövcud böyük oyunçuların kölgəsindən çıxararaq öz logistik rolunu formalaşdırmaqdan ibarətdir. Bu, kiçik bir dövlətin böyük geosiyasi məngənə içərisində özünə strateji nəfəs sahəsi açmaq cəhdidir.
Akif NƏSİRLİ
