Akif Nəsirli: “Səbəb neft hasilatının azalması, qeyri-neft sektorunun zəif inkişaf tempi, investisiya və məhsuldarlıq problemidır”
Bu ilin yanvar-may aylarında Azərbaycanda 51 milyard 783.8 milyon manatlıq ümumi daxili məhsul (ÜDM) istehsal olunub. Dövlət Statistika Komitəsinin (DSK) məlumatına görə, bu göstərici ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə dəyişməyib.
Son bir ildə ölkənin neft-qaz sektoru üzrə ÜDM 1 faiz azalaraq 16 milyard 125.4 milyon manata düşüb, qeyri-neft-qaz ÜDM-i isə 0.4 faiz artaraq 35 milyard 658.4 milyon manata çatıb. Azərbaycan ixracının təqribən 85 faizi neft və qazın payına düşür.
Burada diqqəti çəkən məqam odur ki, bu ilin əvvəlindən Yaxın Şərqdə gərginliyin artması səbəbindən dünya bazarında neft 60 dollar civarında bahalaşıb. Ancaq neftin kəskin bahalaşmasına baxmayaraq, Azərbaycanda ÜDM-də artım qeydə alınmayıb. Niyə və bunun səbəbi nə ilə bağlıdır? Üstəlik, ÜDM-in artım tempinə görə Azərbaycan qonşu ölkələrdən geri qalır.
Sözügedən məsələyə aydınlıq gətirən iqtisadçı-ekspert Akif Nəsirli baki-xeber.com-a açıqlamasında ÜDM-nin artmamasını bir sıra amillərlə əlaqələndirdi: “Azərbaycanda 2025-ci ilin yanvar-may aylarında ÜDM-in nominal həcmi 51,8 milyard manata çatsa da, iqtisadi artımın faktiki olaraq sıfır səviyyəsində qalması ilk baxışdan paradoksal görünür. Çünki bu dövrdə dünya bazarında neft qiymətləri əvvəlki illə müqayisədə daha yüksək olub və ölkənin ixrac gəlirlərinin böyük hissəsi hələ də neft-qaz sektorundan formalaşır. Lakin ÜDM-in hesablanması prinsipləri göstərir ki, neftin bahalaşması avtomatik olaraq iqtisadi artım demək deyil. Əsas səbəblərdən biri odur ki, ÜDM qiymətlərin deyil, istehsal olunan məhsul və xidmətlərin real həcminin dəyişməsini ölçür. Əgər neftin qiyməti artır, lakin hasilat həcmi azalırsa və ya dəyişmirsə, bu zaman ölkəyə daxil olan valyuta gəlirləri arta bilər, amma real iqtisadi artım zəif qalır. DSK-nın məlumatına görə, neft-qaz sektorunda ÜDM bir il ərzində 1 faiz azalıb. Bu isə göstərir ki, sektorun fiziki istehsal göstəricilərində geriləmə baş verib. Azərbaycanın əsas yataqlarının bir hissəsində hasilat uzun illərdir təbii azalma mərhələsindədir və yeni layihələr bu azalmanı tam kompensasiya edə bilmir. Digər mühüm amil neftin qiymətinin artmasının ÜDM-ə təsirinin əvvəlki dövrlərlə müqayisədə zəifləməsidir. Azərbaycan iqtisadiyyatı hələ də enerji sektorundan asılı olsa da, neft gəlirlərinin əhəmiyyətli hissəsi Dövlət Neft Fonduna yönəldilir və həmin vəsaitlərin iqtisadiyyata təsiri zamanla formalaşır. Buna görə də qısamüddətli qiymət artımları dərhal yüksək iqtisadi artıma çevrilmir”.
A.Nəsirlinin fikrincə, qeyri-neft sektorunda da vəziyyət çox dinamik deyil: “Qeyri-neft-qaz ÜDM-i cəmi 0,4 faiz artıb ki, bu da iqtisadiyyatın digər sahələrinin kifayət qədər sürətlə inkişaf etmədiyini göstərir. Normal şəraitdə iqtisadiyyatın əsas hərəkətverici qüvvəsi məhz sənaye, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat, logistika, turizm, informasiya texnologiyaları və xidmət sektoru olmalıdır. Lakin bu sahələrin əksəriyyətində artım tempi məhdud qalır. İnvestisiyaların strukturunda dövlət sektorunun üstünlüyü, özəl sektorun iqtisadi fəallığının məhdud olması və məhsuldarlıq artımının zəifliyi qeyri-neft iqtisadiyyatının sürətli genişlənməsinə mane olur. Azərbaycanın qonşu ölkələrdən geri qalmasının səbəbləri də əsasən bununla bağlıdır. Məsələn, Gürcüstan və Ermənistan son illərdə daha yüksək iqtisadi artım nümayiş etdiriblər. Bu ölkələrdə informasiya texnologiyaları, xidmət sektoru, turizm, logistika və xarici investisiyalar daha sürətli inkişaf edib. Xüsusilə Ermənistan son illərdə xaricdən gələn kapital, İT xidmətləri və biznes aktivliyinin artması hesabına yüksək iqtisadi artım əldə edib. Gürcüstanda isə turizm gəlirlərinin bərpası və xidmət sektorunun genişlənməsi mühüm rol oynayıb. Azərbaycanda isə iqtisadiyyatın böyük hissəsi hələ də enerji sektorunun təsiri altındadır. Neft-qaz sektoru yüksək gəlir yaratsa da, məşğulluğa və ümumi iqtisadi aktivliyə təsiri məhduddur. Buna görə də enerji gəlirlərinin artması ölkənin bütün iqtisadi göstəricilərində eyni sürətlə əks olunmur. Digər tərəfdən, dövlət xərclərinin və investisiyaların iqtisadi artımdakı rolu yüksək olduğundan, özəl sektorun inkişaf tempinin zəifliyi ümumi artımı aşağı salır.
Bundan əlavə, qlobal iqtisadi mühit də təsirsiz deyil. Dünyada ticarət artımının zəifləməsi, regional geosiyasi risklər və əsas tərəfdaş ölkələrdə iqtisadi aktivliyin aşağı olması Azərbaycan məhsullarına və xidmətlərinə olan tələbatı məhdudlaşdırır. Bu da qeyri-neft sektorunun daha sürətli böyüməsinə mane olur. Nəticə etibarilə, neftin bahalaşması Azərbaycanın ixrac gəlirlərini və büdcə imkanlarını artırsa da, ÜDM-in artmaması əsasən neft hasilatının azalması, qeyri-neft sektorunun zəif inkişaf tempi, investisiya və məhsuldarlıq problemləri ilə bağlıdır. Bu vəziyyət onu göstərir ki, ölkənin uzunmüddətli iqtisadi artımı artıq neft qiymətlərindən daha çox qeyri-neft sektorunun nə dərəcədə rəqabətqabiliyyətli və məhsuldar olacağından asılıdır. Buna görə də Azərbaycanın qonşu ölkələrlə müqayisədə daha yüksək artım tempinə nail olması üçün iqtisadiyyatın diversifikasiyası, özəl sektorun gücləndirilməsi, ixracın şaxələndirilməsi və yüksək əlavə dəyər yaradan sahələrin inkişafı həlledici əhəmiyyət daşıyır”.
Vidadi ORDAHALLI
