Azərbaycanın maliyyə sektorunda son dövrlər maraqlı proseslər müşahidə edilməkdədir. Əvvəla, görünən odur ki, dünya bazarlarında neft və qazın bahalaşması nəticəsində ölkəyə daxil olan valyuta kütləsinin, xüsusən də ABŞ dollarının həcmində dinamik artım var.
Qeyd edək ki, Azərbaycan neftinin qiyməti yenidən bahalaşıb. “Azeri Light” markalı neftin bir barrelinin qiyməti 0,16 dollar artaraq 76,86 dollar təşkil edib. Xatırladaq ki, ötən ilin ikinci rübündən vüsət alan pandemiyanın təsiri nəticəsində neft qiymətləri minimum göstəricilərə enmişdi. Lakin qlobal miqyasda vaksinasiya prosesi və effektiv karantin tədbirləri nəticəsində neft tələbatı bərpa olunub, qiymətlər artmağa başlayıb. Qaz qiymətləri də sürətlə yüksəlir. Bu da, öz növbəsində, Azərbaycana daxil olan valyuta kütləsini artırır. Qeyri-neft sektoru üzrə artım da proseeə müsbət təsirini göstərir. Bu durumda əhali əlində olan xarici valyutanı, xüsusən də dolları manata çevirir. Bunu bank əmanətlərində manatın xüsusi çəkisinin artmasından da görmək mümkündür. Mərkəzi Bankın məlumatına görə, iyunun 1-nə əhalinin banklardakı əmanətlərinin milli valyuta ekvivalentində məbləği may ayı ərzində 282,2 milyon manat artaraq 8 milyard 635,2 milyon manat təşkil edib. Əmanətlərin 45,1 faizi xarici, 54,9 faizi isə milli valyutada qoyulub. Bütün bunlar manatın xarici valyutalar,əsas etibarı ilə də dollar qarşısında güclü mövqedə olmasını göstərir. İndi bu şəraitdə fikirlər səslənir ki, dollar-manat məzənnəsinin müəyyən edilməsi bundan sonra Mərkəzi Bank tərəfindən bazarın ixtiyarına verilməlidir. Milli Məclisin deputatı Vüqar Bayramov da "Facebook" hesabında bu xüsusda maraqlı şərh paylaşıb. O hesab edir ki, qlobal bazardakı volatilliyi nəzərə alaraq, Mərkəzi Bankın Azərbaycanın valyuta bazarını mərhələli şəkildə liberallaşdırması məqsədəuyğundur: “Dünya bazarında ABŞ dolları əsas valyutalara nisbətən möhkəmlənməkdə davam edir. Son 1 ayda dollar avroya nisbətən 4 %-ə yaxın dəyər qazanıb. Birjalarda dollar Avropa pulu daxil olmaqla əksər səbət valyutalarına nisbətən son bir ayın ən yüksək artımı ilə tamamlayıb. ABŞ dollarındakı artımlar Birləşmiş Ştatlar iqtisadiyyatı ilə bağlı pozitiv xəbərlər və proqnozlar ilə bağlı olmaqla yanaşı texnoloji şirkətlərin səhmlərinin dəyərinin yüksəlməsi, valyuta və qiymətli kağızlar bazarı vasitəsilə istehlak mallar indeksi göstəriricləri ilə əlaqələndirilir. Digər tərəfdən, ABŞ-da sürətli vaksinasiya da dolların məzənnəsinə təsir göstərir. 335 milyon dozanın bölüşdürüldüyü Birləşmiş Ştatlarda əhalinin yarıdan çoxu artıq vaksinasiya prosesindən keçib". Onun sözlərinə görə, dolların möhkəmlənməsi bir sıra starteji məhsullar bazarına da təsirsiz ötüşməyib. Son 1 ayda dünya bazarında qızılın qiyməti 2,8 % ucuzlaşıb: "Dolların dünya bazarında möhkəmlənməsi fonunda region ölkələrinin bazarında ciddi volatillik müşahidə olunmasa da, qonşu Rusiyada rubl son 1 ayda 3 %-ə yaxın dəyər itirib. Azərbaycanda üzən valyuta məzənnəsinə tam keçirilmədiyi üçün manatın məzənnəsi yenə də birbaşa Mərkəzi Bankın mövqeyindən asılıdır. Ölkəyə daxil olan valyutada əsas paya malik olan neftin dünya bazar qiyməti məqbul səviyyədədir. Hazırda 1 barrel “Brent” markalı neft dünya bazarında 76 ABŞ dollarından baha satılır. 2021-ci il dövlət büdcəsində neftin qiyməti hər barrel üçün 40 ABŞ dolları nəzərdə tutulsa da qlobal vaksinasiya səbəbindən enerji bazarında tələbin artması müşahidə olundu. Bununla yanaşı, qlobal bazardakı volatilliyi nəzərə alaraq Mərkəzi Bankın Azərbaycanın valyuta bazarını mərhələli şəkildə liberallaşdırması məqsədəuyğundur. Qlobal bazarlarda yeni sıçrayışlar risklərini nəzərə aldıqda uzun müddətli dövr üçün liberal valyuta bazarı daha sığortalanmış hesab olunur”. İndi digər ekspertlər qeyd edir ki, əhalinin dollar tələbinin azalması, Azərbaycana daxil olan dollar kütləsinin sürətli artımı bazarın liberallaşdırılacağı halda dolların ucuzlaşması ilə müşayiət ediləcək.
Digər tərəfdən, dolların dünya iqtisadiyyatında rolu azalır.Məsələn, Rusiya ehtiyatında olan dolları daha sürətlə qızıla, avroya, yuana və digər valyutalara çevirməyə başlayır. Çində, bəzi Avropa və Asiya ölkələrində də eyni hal qeydə alınır. Qeyd edək ki, dünyada ən böyük iqtisadiyyata malik ölkələrdən biri kimi dəyərləndirilən Çinin xarici ticarətdə tədricən dollardan imtina etməsi ABŞ üçün artıq ciddi problemə çevrilir. Böyük iqtisadi güc mərkəzlərindən sayılan Avropa İttifaqı da xeyli müddətdir ki, avronun dünya ticarətində daha çox həcmdə istifadə olunması ilə bağlı tədbirlər planını həyata keçirir. Çünki ABŞ-la Avropa İttifaqı, eləcə də bir sıra ölkələr, o cümlədən İran, Rusiya, hətta Kanada müəyyən iqtisadi və ticarət münasibətlərində problemlərlə rastlaşır. Bu problemlər zaman-zaman avrozonada olan ölkələrin də iqtisadiyyatına dolayı və birbaşa təsir edir. İqtisadi zəmanət sisteminin qurulması fonunda isə avroya marağın sürətlə artması, bu vəziyyətdə dolların daha sürətlə sıradan çıxması gözlənir. Bu səbəbdən də ölkələr artıq dollarla bağlı siyasətini dəyişərək, onu başqa valyutalarla əvəz edir. Bu da dollara təsir edir və perspektivdə onun ucuzlaşmasını qaçılmaz edir. Məhz bu şəraitdə bazar liberallaşdırılacağı halda dolların ucuzlaşması ilə o, manat qarşısında dəyərdən düşəcək.
Tahir TAĞIYEV
