Cari ilin martında həcmi yenidən artan problemli kreditlərin miqdarında yenidən azalma müşahidə olunur. Amma bütün bunların kökündə duran başlıca amil, ötən il olduğu kimi, bu il də dövlətin prosesə müdaxiləsidir. Banklar özləri isə yeni problemli kreditlərin yaranmasını önləmək üçün hələ də effektiv fəaliyyət göstərmir.
Bu barədə danışmazdan öncə qeyd edək ki, Mərkəzi Bankın təqdim etdiyi məlumata görə, mayın 1-nə ölkənin bank və digər kredit təşkilatlarının kredit portfeli milli valyuta ekvivalentində 15 milyard 146,8 milyon manat olub. Ümumi kredit portfelinin 12 milyard 449,4 milyon manatı və ya 82,2 faizi uzunmüddətli kreditlərin payına düşüb. Kreditlərin 97,3 faizi banklar, 2,7 faizi isə bank olmayan kredit təşkilatları və kredit ittifaqları tərəfindən verilib. Ödəmə vaxtı keçmiş kreditlərin məbləği 1 milyard 232,4 milyon manat olub və ümumi kredit portfelinin 8,1 faizini təşkil edib. Rəqəmlərin təhlili göstərir ki, martla müqayisədə apreldə ödəmə vaxtı keçmiş kreditlərin cəmi kredit qoyuluşlarında xüsusi çəkisi 8,9%-dən 8,1%-ə geriləyib. Eyni zamanda, apreldə cəmi kredit qoyuluşları 490,6 milyon manat azalaraq 15 milyard 146,8 milyon manata düşüb. Mərkəzi Bank bildirir ki, kredit qoyuluşlarında azalma aprel ayında lisenziyası ləğv edilmiş banklarla əlaqədardır. Problemli kreditlər isə ilin əvvəlinə nisbətən 3,2%, son 1 ildə isə 18,05% azalıb. Aprelin sonuna, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, vaxtı keçmiş kreditlərin ümumi kredit portfelində xüsusi çəkisi 8,1% təşkil edib. Bu nisbət martın sonuna 8,9%, ötən ilin sonuna 8,3%, ötən il aprelin sonuna isə 11,6% olub. Son dövrlərdə problemli kreditlərin azalması isə əsasən dövlətin prosesə müdaxiləsi nəticəsində baş verib.
Xatırladaq ki, ötən ilin fevralında fiziki şəxslərin xarici valyutalarda problemli kreditlərinin həllinə dair dövlət tərəfindən mühüm addımlar atıldı. Fiziki şəxslərin xarici valyutada 10 min ABŞ dollarınadək və ya milli valyutada 17 min manatadək olan əsas kredit borclarının həllinə dövlət 1 milyard manatdan çox vəsait ayırdı. Eyni zamanda, bankların valyuta mövqeyinin pisləşməsinin qarşısını almaq məqsədilə ayrılmış kreditin hesabına banklara, onların müraciəti əsasında 215 milyon dollar dəyərinədək xarici valyutada ifadə olunmuş, illik faiz dərəcəsi 0,5 faiz olmaqla qiymətli kağızların verilməsi təmin edildi. Ümumilikdə 800 min nəfərdən çox insan bu prosesdən faydalandı. Bu proses bankları problemli kreditlər bataqlığından da xilas etdi.
Bu il özünü göstərən koronavirus pandemiyası şəraitində də dövlət yenə bankları darda qoymadı. Azərbaycanda koronavirus infeksiyasının yaratdığı yeni şəraitdə hökumət bank kreditlərinin ödənilməsi məsələsinə dəstək verdi. Pandemiya və qlobal şokların təsiri altında ödəniş qabiliyyətində problemlər yaranmasını hökumət nəzərə aldı. Bu problemləri aradan qaldırmaq üçün dövlət ilk mərhələdə 1 milyard manatlıq paket təqdim etdi. Burada daha çox sahibkarlara dəstək verildi. Xüsusən də kredit tarixçələri normal olan, yəni kreditləri həmişə vaxtında ödəyən və yalnız qlobal vəziyyətlə əlaqədar ödəniş problemləri yaranan sahibkarlar bundan faydalandılar. Artıq məlumdur ki, İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Sahibkarlığın İnkişafı Fondu iş adamlarınım kredit faizi yükünün təxminən 10%-lik hissəsini öz üzərinə götürüb. Bu da əhəmiyyətli hissədir. Çünki bu gün ölkədə biznes kreditlərinin orta illik faiz dərəcəsi 14%-dir. Burada bank sektorunun ayaqda qalması məsələsinin də çox vacib olduğunu dövlət nəzərə aldı. Bunlar yenidən problemli kreditlər burulğanı yaratmağın qarşısının alınmasında vacib rol oynadı. Bir tərəfdən sahibkarın və vətəndaşın marağı qorundu, digər tərəfdən isə bank sektorunun dayanıqlığına dəstək verildi.
Bundan başqa, yeni götürülmüş kreditlər üçün 500 milyon manatlıq dəstək paketi də burada önəmli rol oynadı. Bütün bunlar həm problemli kreditlərin miqdarının azalmasına, həm də bank sektorunun bundan az əziyyət çəkməsinə gətirib çıxardı. Amma bunların qarşılığında banklar tərəfindən hələ də indiki vəziyyətə uyğun addımlar atılmır. Məsələn, istehlak kreditlərinin xüsusi çəkisi ümumi kredit portfelində yenə 50 faizə çatır. Kredit faizləri hələ də yüksəkdir. Depozit və kredit faizləri arasında da fərq böyük olaraq qalır. Mərkəzi Bankın statistikasına əsasən, may ayının 1-nə manatla depozit və əmanətlər üzrə orta faiz dərəcəsi 8,73%, xarici valyuta ilə 1,63% təşkil edib. Ötən ayla müqayisədə manatla depozit və əmanətlər üzrə orta faiz dərəcəsi 0,22 faiz bəndi, xarici valyutada depozit və əmanətlər üzrə orta faiz dərəcəsi isə 0,12 faiz bəndi azalıb. Məlumat üçün onu da qeyd edək ki, cəlb edilmiş vəsaitlərin 3 milyard 481 milyon manatı milli valyutada olan əmanətlərdir və orta faiz dərəcəsi 6% təşkil edir. 4 milyard 277 milyon manat həcmində əmanətlər isə xarici valyutadadır və onun orta faiz dərəcəsi 1,4 faizdir. Ekspertlər hesab edir ki, əmanətlərdə faiz azaldıqca, əhalinin banklara depozit qoyması daha da azalacaq. Halbuki, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, kredit faizləri azalmır. Milli valyutada kreditlər üzrə faiz dərəcələri orta hesabla 24 faizədək, bəzi banklarda 29 faizədək yüksəlir. Xarici valyutada kredit faizləri 15 faiz ətrafında dəyişir. Bu ondan xəbər verir ki, əmanət faizləri ilə kredit faizləri arasında nəinki faiz, hətta bir neçə dəfə fərq var. Bu hal bir daha təsdiq edir ki, banklar onlara edilən dövlət yardımından belə lazimi nəticələr çıxarmayıb təhlükəli kredit siyasəti yürütməkdə davam edir. Bu isə indiki pandemiya şəraitində qəbuledilməzdir.
Nahid SALAYEV
