Dünya enerji bazarlarında karbohidrogen resurslarının tez-tez dəyişən qiyməti indi bir çox neft və qaz hasilatçılarının gəlirlərində ciddi çətinlik yaradıb. Elə bu səbəbdəndir ki, onlar gəlirlərin sabitliyini təmin etmək üçün müxtəlif yollar axtarır. Amma koronavirus pandemiyasının tüğyan etdiyi indiki şəraitdə bu olduqca müşkül xarakter daşıyır.
Yaranmış vəziyyət neft-qaz istehsalçısı kimi Azərbaycana da təsirsiz ötüşmür. Amma ölkəmizin əsas üstünlüyü hələ pandemiyadan xeyli əvvəl iqtisadiyyatın deversifikasiyası istiqamətində mühüm addımlar atması olmuşdu. Indi Azərbaycanda iqtisadi artım əsas etibarı ilə qeyri-neft sektoru hesabına reallaşır. Bu xüsusda tranzit yükdaşımaların artımı indi Azərbaycana valyuta qazandıran əsas sahələrdən birinə çevrilib. Hazırda müşahidə edilən Azərbaycan üzərindən daşınan beynəlxalq yükdaşılmaların həcminin dinamik artımıdır. Ölkəmizdə qurulan nəqliyyat infrastrukturu Azərbaycanın regional nəqliyyat dəhlizində daha aktiv şəkildə iştirakına zəmin yaradır. Bu, bir tərəfdən Azərbaycan üzərindən daşınan yüklərin həcminin artırılmasına təkan verir, digər tərəfdən Azərbaycanda istehsal edilən qeyri-neft məhsullarının Asiya və Avropa bazarına daha qısa zamanda çatdırlmasını reallaşdırmağa əlavə imkanlar yaradır.
Yaranmış durumda ən önəmli addımlardan biri də Ələt Azad İqtisadi Zonasının yaradılmasıdır. Qeyd edilən məsələ indi xarici sərmayədarların diqqətini daha çox Azərbaycana yönəldir. Qeyd edək ki, ötən ay Prezident İlham Əliyev “Ələt azad iqtisadi zonasının yaradılması və fəaliyyətinin təşkili haqqında” Fərman imzalayıb. Fərmana əsasən, Azad Zona və Azad Zonanın səlahiyyətli qurumu yaradılıb. Qaradağ rayonunun inzibati ərazisində yerləşən torpaqlar Ələt azad iqtisadi zonasının ərazisi qisimində müəyyən edilib. Ümumiyyətlə, hesab edilir ki, Ələt Azad İqtisadi Zonasının yaradılması ilk növbədə dəmir yolu ilə yükdaşımaların inkişafına müsbət təsir edəcək. Belə zona həm də Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolunu bir qədər də cəlbedici edir. Çünki həmin zona “Şərq-Qərb” və “Şimal-Cənub” nəqliyyat dəhlizlərinin kəsişməsində yerləşməklə Xəzər hövzəsində ən böyük logistika mərkəzi olaraq fəaliyyət göstərəcək. Yaxın gələcəkdə zona Avropa, Türkiyə, İran, Rusiya, Çin, Orta Asiya, Yaxın Şərq dövlətləri üçün Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının iqtisadi əhəmiyyətini daha da artıracaq. Beləliklə, yeni Bakı limanı Avrasiyanın ən əsas nəqliyyat qovşaqlarından birinə çevriləcək. Burada xatırladaq ki, son illər ərzində Çindən Avropa istiqamətində artan yükdaşımaların mühüm hissəsi Qazaxıstan dəmir yolları vasitəsilə həyata keçirilir. Mərkəzi Asiya və Əfqanıstandan Avropa istiqamətində olan nəqliyyat marşrutu isə Türkmənistandan keçir. Qazaxıstan və Türkmənistan son illər ərzində iri infrastruktur layihələri həyata keçirib. Regionda həcmi artan yüklərin bir qisimi Qazaxıstanda yeni inşa edilən Kurık və yenidən qurulan Aktau limanlarından, digər hissəsi isə Türkmənistanın yenilənmiş Türkmənbaşı limanından bərələr və gəmilər vasitəsilə yeni Bakı limanına çatdırılacaq və daha sonra Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu vasitəsilə Avropaya nəql ediləcək. Türkiyə tərəfindən Bosfor boğazında dəmir yolu xəttinin istifadəyə verilməsi ilə Trans-Avropa və Trans-Asiya dəmir yolu şəbəkələrinin birləşdirilməsi də Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolunun və Ələt Azad iqtisadi Zonasının əhəmiyyətini artırır. Bununla da, yüklərin Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə ərazilərindən keçirməklə Avropa və Asiyaya çatdırılması təmin olunacaq. Ələt azad iqtisadi zonasının fəaliyyəti Çin, Hindistan, İran, Rusiya və Mərkəzi Asiya regionu ilə Türkiyə və Qərb dövlətləri arasında ticarətin inkişafında və daha da sürətləndirilməsində böyük rol oynayacaq. Bütün bunlar Azərbaycanda qeyri-neft sektorunun inkişafı və milli iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi istiqamətində həyata keçirilən islahatların mühüm müsbət nəticələri kimi də qiymətləndirilə bilər. Bəzi rəqəmlərə nəzər yetirməklə də Azərbaycanın logistika mərkəzinə çevrildiyini və neftdən asılı olmayaraq tranzit gəlirlər əldə etdiyini görmək oalr. Məsələn, İranın Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin meyvəçilik şöbəsinin müdiri Zəhra Cəlili bildirib ki, cari ilin ilk rübündə Rusiya və MDB-yə daxil olan digər ölkələrə 500 milyon dollar həcmində subtropik meyvə ixrac edilib. Həmin nazirliyin gülçülük şöbəsinin müdiri Cahid Qulamrza isə qeyd edib ki, İrandan Rusiya, Azərbaycan və digər MDB ölkələrinə 40 milyon dollar həcmində dekorativ ağaclar və gül ixrac edilib ki, bu da ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 45 faiz çoxdur. Bu artımın əsas səbəbi Azərbaycanda qeyri-neft sektoru sahəsində aparılan islahatlardır. Azərbaycanda nəqliyyat infrastrukturunun yenilənməsi və gömrük-keçid məntəqələrinin işinin təkmilləşdirilməsi ölkəmiz üzərindən tranzit yüklərin daşınmasının artmasına səbəb olub ki, bu da dövlət büdcəsinə əlavə valyuta axınını təmin edib. İslahatlar çərçivəsində Ələt-Astara magistral yolunun və Astara (Azərbaycan)-Astara (İran) dəmir yolu xəttinin çəkilməsini qeyd etmək lazımdır. Məhz bu infrastruktur layihələrinin həyata vəsiqə almasından sonra İranın ixrac potensialı və bununla yanaşı Azərbaycanın tranzit gəlirləri artıb. Bir daha xatırladaq ki, Astara (İran)–Astara (Azərbaycan) dəmir yolu Qəzvin-Rəşt-Astara yolunun davamıdır. Bu yolun Qəzvin-Rəşt hissəsi istismara verilib. Rəşt-Astara hissəsində isə işlər davam edir. “Şimal-Cənub” dəhlizinə daxil olan dəmir yolu tam istifadəyə verildikdən sonra isə yalnız İran deyil, eləcə də Cənub-Şərqi Asiya ölkələri Avropa ilə ticarət əlaqələrini Azərbaycan üzərindən həyata keçirəcək ki, bu da ölkəmizin tranzit gəlirlərini 5 dəfə artıracaq. “Şimal–Cənub” dəhlizi ilə ölkəmizə daxil olan yüklərin təxminən 85 faizi tranzit olaraq digər ölkələrə aparılır. Nəticə etibarilə ölkəmizdən nə qədər çox yük daşınırsa, bu da ölkəmizin gəlirlərini artırır. Digər tərəfdən bu layihə ölkəmizin ixrac imkanlarını da artırır və xüsusən qeyri-neft sektorunda ixrac imkanlarını genişləndirir. Bunun pandemiya dönəmində qeydə alnması isə Azərbaycanın sabit iqtisadi inkişafının bundan sonra da uğurla davam edəcəyini göstərir.
Ramil QULİYEV
