Dünya miqyasında həyata keçirilən ticarətdə enerji resurslarının alış və satışı xüsusi yer tutur. Bu məhsullların ticarətində əsas etibarı ilə dollardan istifadə olunur. Amma son dövrlərdə dolların başqa valyutalarla əvəzlənməsi istiqamətində də fəal addımlar atılır. Məsələn, ən böyük neft istehsalçısı olan Çin neft alışında tədricən dollardan imtina edir. Çin yuanının arxasında qızıl zəmanəti olması bu valyutanı digər ölkələr üçün cəlbedici edir.
Çinin neft alışında dollardan imtina edərək, milli valyutası olan yuana keçməsindən sonra Hindistan da eyni addımı atıb. Dünyanın ən böyük neft idxalçısı Çindirsə, bu sırada ikinci yerdə Hindistan gəlir. Hindistan artıq dollar idxalını milli valyutası olan rupi ilə həyata keçirmək qərarına gəlib. İki ən böyük neft idxalçısı olan bu ölkələrin belə addım atması əsas gəliri neft satışından olan ölkələrin də dollardan imtinası ilə nəticələnə bilər. Xatırladaq ki, hələ prezident Niksonun dövründə ABŞ dollarla qızılın bağlantısını aradan qaldırmış, dünyanın ən iri həcmli ticarət məhsulu olan neftin satışının və alışının dollarla edilməsini təmin etmişdi. Beləliklə, dollar dünyanın maliyyə taxtının sahibi olmuşdu. Artıq dövr dəyişir və belə görünür ki, dollar imperiyasının sonu yaxınlaşmaqdadır. Ölkələr maliyyə rezervlərini qızıl üzərində saxlamaq istiqamətində yeni addımlar atırlar. Digər tərəfdən, enerji məhsullarının satışında dollardan imtina da vəziyyəti dəyişir. Çin və Hindistanla yanaşı, Rusiya da bir daha elan edib ki, dolların hökmranlığına qarşı mübarizə aparacaq. İndi Avropa ölkələri Rusiya neft və qazının alışı zamanı dollar əvəzinə daha çox avro, rubl və ya digər valyuta ilə hesablaşmalar edir. Xatırladaq ki, Rusiya Qərb ölkələrinin əsas neft və qaz tədarükçüsüdür və həmin ölkələrdə başlıca olaraq avrodan istifadə edilir. Hesablaşmalarda dollar yerinə avrodan istifadə olunması və birbaşa məzənnə dəyişilməsinin aparılması alıcı və satıcının ziyanlarını azalda bilər. Elə məhz bu məsələdə Rusiya və avrozona dövlətlərinin maraqları üst-üstə düşür.
Rusiya isə neft və qaz ticarətində dollar əvəzinə avrodan istifadə etməklə dollarsızlaşdırma yolunda daha iki addım atıb: bir tərəfdən öz qızıl-valyuta ehtiyatındakı qızılın payını artırıb - son 10 ildə Rusiyanın qızıl ehtiyatı durmadan artır və 500 tondan 2 min tona qədər yüksəlib. Digər tərəfdən də, Rusiya ABŞ borc kağızlarına sərmayəni azaldıb. Rusiyadan başqa İran, Türkiyə, Venesuela və digərləri də dollara qarşı mübarizəni genişləndirir. İran neftini əsas etibarı ilə avro ilə, Venesuela isə kriptovalyuta və avro ilə satır. Bu tendensiya genişlənərsə, hesab edilir ki, neft və qaz satıcısı kimi Azərbaycan da avrodan, hətta müəyyən həcmdə manatdan da istifadə edə bilər. Azərbaycan neft və qazını avro ilə almaqda Avropa da maraqlıdır. Burada nəzərrə almaq lazımdır ki, rəqəmsal valyutanın da dollara qarşı istifadəsi üçün atılan addımların miqyası genişlənir. Rusiyanın “Nezavisimaya qazeta” mətbu orqanı bu xüsusda yazır:“Dünya COVID-19 xəstəliyinin nəticələrinin öhdəsindən gəlməyə çalışarkən, Çin dollar hesablaşmalarını sıxışdıra biləcək rəqəmsal valyutasını sınaqdan keçirir. Ən azından, ABŞ və Çin arasında qarşıdurmanın yeni bir dövrü şəraitində rəqəmsal valyutanın olması bəzi ölkələrin Amerika sanksiyalarına baxmadan qarşılıqlı hesablaşmalar aparmasına imkan verərdi. Çin Mərkəzi Bankı ABŞ dollarına qarşı çıxan rəqəmsal valyutanı tətbiq edir. Bu həm “Carnegie” mütəxəssisləri, həm də “Bloomberg” analitikləri üçün iyun ayının əsas mövzularından biridir.
“Carnegie India”nın baş məsləhətçisi Rəcəb Bansal bildirib:“Çin Xalq Bankı rəqəmsal valyuta səylərini hazır bir məhsula çevirən ilk böyük mərkəzi bank olub”. İndi Çin rəqəmsal yuanı sınaqdan keçirir, ekspertə görə, rəsmi olaraq “bu ilin sonundan gec olmayaraq o, dövriyyəyə buraxılacaq”. Çinin rəqəmsal valyuta vasitəsilə qlobal maliyyə bazarlarına təsirini genişləndirmək üçün bir çox imkanları var. Əvvəla bu, “Bir kəmər-Bir yol” təşəbbüsünə aiddir. Rəcəb Bansal bildirib:“Sərhədsiz əməliyyatlar üzrə hesablaşmalar üçün öz rəqəmsal valyutasından istifadə Çinə biznesdə ABŞ-a yönəlmiş mövcud maliyyə sistemindən, demək olar ki, tamamilə yan keçmək imkanı verəcək”. İqtisadçının sözlərinə görə, Çin Xalq Bankı artıq bir neçə böyük ölkədə, o cümlədən Fransa, Almaniya, Yaponiya, Rusiya, Sinqapur, Cənubi Koreya, İngiltərə və yeri gəlmişkən, ABŞ-da hesablaşmanı yuanla aparan banklarını yaradıb. Daha əvvəl “Deutsche Bank” mütəxəssisləri yeni növ koronavirus pandemiyasının ölkələrin rəqəmsal valyutalara keçidini sürətləndirəcəyini proqnozlaşdırmışdı. İndi buna əlavə edə bilərik ki, Çin ABŞ-la ticarət və texnoloji qarşıdurmasının yeni dövrü fonunda rəqəmsal yuanın sürətlənmiş tətbiqi üçün əlavə stimul alıb. “Bloomberg” agentliyi Harvard Kennedi Məktəbinin iqtisadçılarına istinadən xəbər verib ki, yuanın nəzəri cəhətdən rəqəmsal versiyası son nəticədə İrana və digər ölkələrə ABŞ sanksiyalarından yayınmağa və ya ABŞ hakimiyyəti və dollarlı beynəlxalq ödəniş sistemlərinin nəzarəti xaricində pul köçürməsinə imkan verə bilər”.
Bütün bunlar dollar üçün müsbət heç nə vəd etmir. ABŞ-da pisləşən iqtisadi durum da vəziyyətə təsir edir. Qeyd edək ki, ABŞ-ın büdcə kəsiri koronavirusun yaratdığı böhran üzündən bu ilin may ayında ötən ilin müvafiq dövrünə nisbətən iki dəfədən çox artaraq 424 milyard dollar təşkil edib. May ayında büdcə məxarici əsas etibarilə iqtisadi fəallığı təşviq etmək üçün hökumətin təsdiqlədiyi tədbirlər nəticəsində 53 faiz artaraq 598 milyard dollara çatıb. Büdcə mədaxilinin isə 25 faiz azalaraq 175 milyard dollaradək gerilədiyi ehtimal edilir. Bütövlükdə, 2019-cu ilin oktyabrından başlayan hazırkı maliyyə ilinin ilk səkkiz ayı ərzində federal büdcə kəsiri 1,9 trilyon dollar, yəni ötən ilin müvafiq dövrünə nisbətən 1,2 trilyon dollar çox olub. ABŞ-ın borcunun 23 trilyon dolları keçməsi də dollara inamı azaldan başlıca amillərdəndir. Odur ki, əksər ölkələr indidən buna qarşı hazırlıq görür.
Ramil QULİYEV
