Aparılan təhlillər bank sektorunda əmanətlər üzrə faiz dərəcələrinin azalmaqda olduğunu üzə çıxarır. Halbuki, banklar əmanət faizlərini azaltsalar da, kredit faizlərində yenə əvvəlki kimi hansısa ciddi dəyişiklik etmir. Bu vəziyyət, öz növbəsində, əhalinin əamənətlərini banklardan geri çəkməsi ilə müşayiət edilməkdədir.
Mərkəzi Bankın statistikasına əsasən, may ayının 1-nə manatla depozit və əmanətlər üzrə orta faiz dərəcəsi 8,73%, xarici valyuta ilə 1,63% təşkil edib. Ötən ayla müqayisədə manatla depozit və əmanətlər üzrə orta faiz dərəcəsi 0,22 faiz bəndi, xarici valyutada depozit və əmanətlər üzrə orta faiz dərəcəsi isə 0,12 faiz bəndi azalıb. Hüquqi şəxslərdən manatla depozitlər ortalama 5,71%, xarici valyutada isə 1,07%-dən cəlb edilib. Elə bu səbəbdən əhali banklara əmanət yerləşdirməsini azaldıb. Eyni zamanda, banklardan geri götrülən vəsaitlərin də həcmi sürətlə artır. Ekspertlər baş verənləri təhlükəli hal adlandırır. İlk növbədə ona görə ki, əhalinin banklardan əmanətlərini geri çəkməsi bankların özü üçün maliyyə baxımından çətinlik yaradır. Yenə də cari ilin may ayının 1-nə olan statistikaya əsasən, ölkədə paytaxt və regionlar üzrə cəlb olunmuş əmanətlər 7 milyard 758 milyon manat təşkil edib. Cari ilin aprel ayının 1-nə isə əmanətlərin həcmi 8 milyard 252 milyon manat idi ki, bu da əmanətlərin bir ayda 494 milyon manat və yaxud 6% azalması deməkdir. Bu azalmanı şərtləndirən başlıca amil məhz əmanət faizlərinin əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşməsidir. Azalma, əsasən Bakıda özünü daha qabarıq büruzə verir. Belə ki, qeyd edilən dövrdə cəlb olunmuş əmanətlərin 6 milyard 995 milyon manatı Bakı şəhərinin sakinlərinə məxsusdur. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Bakı şəhəri üzrə cəlb olunmuş əmanətlərdə son 1 ay ərzində 338 milyon 478 min manat azalma müşahidə olunub.
Məlumat üçün onu da qeyd edək ki, cəlb edilmiş vəsaitlərin 3 milyard 481 milyon manatı milli valyutada olan əmanətlərdir və orta faiz dərəcəsi 6% təşkil edir. 4 milyard 277 milyon manat həcmində əmanətlər isə xarici valyutadadır və onun orta faiz dərəcəsi 1,4 faizdir. Ekspertlər hesab edir ki, əmanətlərdə faiz azaldıqca, əhalinin banklara depozit qoyması daha da azalacaq. Halbuki, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, kredit faizləri azalmır. Milli valyutada kreditlər üzrə faiz dərəcələri orta hesabla 24 faizədək, bəzi banklarda 29 faizədək yüksəlir. Xarici valyutada kredit faizləri 15 faiz ətrafında dəyişir. Bu ondan xəbər verir ki, əmanət faizləri ilə kredit faizləri arasında nəinki faiz, hətta bir neçə dəfə fərq var. Düzdür, əmanət faizləri ilə kredit faizləri arasındakı münasibətin qorunub saxlanmasına ehtiyac var. Amma bu fərq artıq dəfələrlə ölçülməməlidir. Beynəlxalq təcrübəyə də müraciət edildikdə, Azərbaycanda depozit faizləri ilə kredit faizləri arasındakı fərqin böyük olması diqqəti cəlb edir. Demək olar ki, beynəlxalq təcrübədə depozit faizləri ilə kredit faizləri arasında fərqin dəfələrlə ölçülməsini müşahidə etmək mümkün deyil. İnkişaf etmiş ölkələrdə kredit faizləri daha aşağıdır və 3-5 faiz intervalında dəyişir. Depozitlər üzrə faizlər də aşağıdır və 1-2 faiz intervalında dəyişir. Amma buna rəğmən, kreditlə depozit faizləri arasında fərq böyük deyil. Beynəlxalq təcrübədə depozit faizləri ilə kredit faizləri arasındakı fərqin hər halda inzibati yolla tənzimlənməsi baş verməsə də, bazar bu fərqi tənzimləyir. Ölkəmizdə isə banklar üzündən vəziyyət fərqlidir. Burada nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycanda depozit portfeli kredit portfelinin təxminən yarısını təşkil edir. Bu da ondan xəbər verir ki, depozit portfeli kreditlərin verilməsində kifayət qədər böyük paya malikdir. O baxımdan bu gün depozit faizləri ilə kredit faizləri arasındakı fərq, əslində, bankların özünə zərərdir. Çünki əhali əmanətləri geri çəkir, kreditlərə tələb azalır. İndiki halda isə depozit və kredit faizlərində fərqin yaranmasının əsas səbəbi bankların yenə də daha çox gəlir əldə etməyə çalışmasıdır. Qısa müddətə daha çox gəlir əldə etmək prinsipi banklar üçün prioritet olaraq qalır. Bu özünü kredit strukturunda da göstərir. Bu gün də bankların təklif etdiyi kreditlərin az qala yarısı istehlak kreditləridir. Yaranmış vəziyyətdə hesab edilir ki, əmanətlə kredit faizləri arasındakı münasibətin tənzimlənməsinə ehtiyac var. Əks halda banklar vətəndaşdan aşağı faizlə pulu cəlb edib daha yüksək faizlə kredit kimi təklif etməkdə davam edəcək. Bu halda əhalinin banklardan əmanətini geri çəkməsi isə bank sektorunda maliyyə baxımından ciddi problemlər yarada bilər.
Digər tərəfdən də ekspertlər hesab edir ki, kredit faizləri ilə bağlı vəziyyət mütləq tənzimlənməlidir. Çünki kredit faizlərinin yüksək olması son nəticədə kiçik və orta sahibkarlığın inkişaf etdirilməsi istiqamətində strategiya ortaya qoyan hökumətin planlarına da neqativ təsir göstərir. Ən azı o baxımdan ki, bu, maliyyəyə çıxış imkanlarını məhdudlaşdırır. Hesab edilir ki, vəziyyətdən çıxış yolu kimi müəyyən addımların atılması, lazım gələrsə, banklara inzibati yola təsir göstərilməsi həyata keçirilməlidir. Məsələn, faktdır ki, bankların hazırda maliyyə mənbələrinə çıxış imkanları da məhduddur. Bu özünü daha çox mərkəzləşmiş kreditlərdə göstərir. Burada müxtəlif səbəblər var. Səbəblərdən biri odur ki, banklar götürdükləri vəsaitləri yerləşdirə bilmirlər. Bu səbəbdən də vəsait cəlb etməkdə maraqlı deyillər. İkinci səbəb isə ondan ibarətdir ki, banklar daha genişləndirilmiş kredit siyasəti həyata keçirərkən belə mərkəzləşmiş kreditlərdən kifayət qədər yararlana bilmirlər. Bu səbəbdən bankların mərkəzləşmiş kreditlərə çıxışının asanlaşdırılması vacib sayılır. Araşdırmalar göstərir ki, Mərkəzi Bankın mərkəzləşdirilmiş kreditlərinin həcmi bankların cəlb etdiyi kreditlərin cəmi 7 faizini təşkil edir. Bu da bankların vəsaitin 93 faizini kənardan cəlb etməsi deməkdir. Bu baxımdan kənar mənbələrin sayının çox olması cəlb edilən kredit resurslarının bahalı olmasına səbəb olur ki, son nəticədə kredit faizləri yüksəlir.
Ramil QULİYEV
