Son günlərdə bir çox ölkələrin milli valyutalarının ABŞ dollarına nisbətdə bahalaşması müşahidə edilir. Xüsusən avro dollara nisbətdə daha çox dəyər qazanır. Bu durumda neftin qiymətində də artım qeydə alınır. Artıq Azərbaycan neftinin qiyməti də xeyli bahalaşıb. Belə ki, “Azeri Light” markalı neftin bir barrelinin qiyməti 2,14 dollar artaraq 40,28 dollar təşkil edib. Bu gedişlə ay ərzində qiymətin 50 dollarlıq həddi də keçməsi gözlənir.
Proseslərin inkişaf axarı isə dolların mövqeyinin bundan sonra da sarsılmaqda davam edəcəyini göstərir. Bunun bir sıra mühüm səbəbləri var. Əvvəla, qaradərili Corc Floydun ölümündən sonra ABŞ-ı bürüyən ixtişaşlar artıq bu ölkədə sabitliyi sual altına alıb. Bu isə indi birjalara və maliyyə sektoruna da təsir edir. Digər tərəfdən, koronavirus ABŞ iqtisadiyyatına gözlənildiyindən də çox zərər vurur. Konqresin Büdcə Ofisi hesabatında da vəziyyətin təhlükəli istiqamətdə inkişaf etdiyi bildirilir:“ABŞ-da hər gün koronavirus epidemiyası daha geniş vüsət alır. Bu amil isə ölkə iqtisadiyyatına böyük zərər vurur. ABŞ iqtisadiyyatına bu gedişlə təxminən 8 trilyon dollar zərər dəyəcək. İş yerlərinin bağlanması və sosial məsafə tədbirlərinin istehlakçı xərclərini azaldacağını gözləyirik. ABŞ-ın enerji sektoruna qoyulan sərmayə ciddi şəkildə azalacaq". Məhz bu vəziyyət dollara da ciddi şəkildə təsir edir. Rusiyanın “Nezavisimaya qazeta” mətbu orqanı isə yazır ki, dollara daha bir sarsıdıcı zərbə Çindən gələ bilər:“Çin hökuməti ABŞ-ın SWIFT və maliyyə qurumlarına etibarlı mühitdə əməliyyat məlumatı göndərməyə və almağa imkan verən digər sistemlərə mane ola biləcəyi ilə bağlı risqləri müzakirə edir. Belə bir ssenari az ehtimal olunandır, amma istisna deyil, çünki Vaşinqton Honq-Konqun muxtariyyətini pozduğu, koronavirus və digər məlumatları gizlətdiyinə görə Pekini cəzalandıracağı ilə hədələyir. Çini qlobal fond bazarlarından kənarlaşdırmaq cəhdi Amerika üçün böyük itkilərlə nəticələnəcək. Buna baxmayaraq, Pekində mümkün cavabı müzakirə edirlər.
Çin parlamenti Honq-Konq üçün Milli Təhlükəsizlik Aktını qəbul etdikdən sonra ABŞ prezidenti Donald Tramp anklavı ticarət imtiyazlarından məhrum və Pekinə sanksiya tətbiq edəcəyini açıqlayıb. Lakin konkret hansı tədbirlərin görüləcəyi hələlik bəlli deyil. Vaşinqton, ehtimal ki, Çin rəhbərliyini qeyri-müəyyənlikdə saxlayacaq. “South China Morning Post” qəzetinin yazdığına görə, Pekində narahatlıq üçün yeni və ciddi səbəb var: Tramp administrasiyası Çinə zərər vermək üçün dolların gücündən sui-istifadə etmək qərarına gələ bilər. Çinlə Rusiya və İran kimi davranma ehtimalı çox az olsa da, ÇXR-in dollar sistemindən ayrılması ilə maliyyə müharibəsi ssenarisi artıq ağlasığmaz görünmür. Çin korporasiyaları və maliyyə qurumları böyük köçürmələr üçün hazırlanmış SWIFT və “Chips” sisteminin, yəni ABŞ palatasının infrastrukturundan istifadə edir. Hökümətdəki qapalı müzakirələrdə iştirak edən Pekindəki rəsmilər və analitiklər deyirlər ki, Çini onlardan məhrum etmək dünyanın maliyyə sistemi üçün sunami kimi bir şeydir. Buna baxmayaraq, Çinin belə bir zərbəyə necə təpki verəcəyi müzakirə olunur. Bu cür hərəkət, müzakirə iştirakçılarının sözlərinə görə, “soyuq müharibədən daha çox isti bir döyüş olardı”. Belə bir qarşıdurmada paylar son dərəcə yüksəkdir. Dünyanın əksər ölkələri kimi, Çin də beynəlxalq ticarət, maliyyə və investisiya əməliyyatlarında ödəmələr üçün dollara güvənir. Üstəlik, Honq-Konqun maliyyə təşkilatları çox vaxt Çinə qapı rolunu oynayır.
Pekin dollara ikili münasibət göstərir. Bir tərəfdən, o, böyük valyuta ehtiyatı olan sandıq üstündə oturur. Onların yarısı dollarla ifadə olunur. Pekin dolları strateji aktiv olaraq görür. Buna görə də, hökumət xaricə dollar köçürən şirkətləri yaxından izləyir. Vətəndaşlara ildə 50 min dollardan çox olmayaraq yuanı dollara dəyişdirmə icazəsi verilir. Digər tərəfdən, Pekin son 10 ildə dolların gücünü sarsıtmaq üçün çox səy göstərib. Çin Mərkəzi Bankının keçmiş sədri 2009-cu ildə dolların suveren superkursla əvəzlənməsini təklif edib. Bu fikir gerçəkləşməyib, lakin Çin yuanının digər ölkələrlə ticarət əməliyyatlarında istifadəsini təşviq edir, onlarla ikitərəfli yuan mübadiləsi sazişləri imzalayıb. Şanxayda neft fyuçersləri ticarət bazarı açılıb. Amma indi Çin dollarda olan qiymətli kağızları satsa və dollar ticarətini zəiflətsə, bu, ABŞ valyutasına çox ciddi zərbə olacaq. Honq-Konq Universitetinin professoru Lüy Tinmin bildirir: “ABŞ İran və Venesuelanı qorxuda bilər, çünki onların siyasi və maliyyə gücü yoxdur. Lakin Çin və onun valyuta ehtiyatlarının həcmi o qədər güclüdür ki, ABŞ belə ifrat tədbir görməyə cəsarət etmir. Bundan əlavə, Vaşinqtonun Pekinə artan hökumət borcunu almağa davam etməsi lazımdır”. Professor Amerika təzyiqlərinə cavab olaraq Çinin yuanın beynəlxalq valyutaya çevrilməsini sürətləndirəcəyini düşünür. Rusiya Elmlər Akademiyasının üzvü Aleksandr Lomanov isə qeyd edib:“Baş verənlərdən təkcə Çin əziyyət çəkməyəcək, həm də Amerikanın pulqabıları boşalacaq”. Çinin təpkisinə gəldikdə, ekspertin fikrincə, 2018-ci ildən, yəni ticarət müharibəsinin başlanmasından bəri onda Amerikanın bütün hücumlarından qorunmalı olduğu anlayışı var. “Artıq 2 ildir ki, çinlilər bütün istiqamətlərdə öz zəifliklərini müəyyənləşdirir. Xarici çiplərdən və xarici təyyarə mühərriklərindən, kimyəvi maddələrdən, o cümlədən maliyyə zəifliyindən asılılıq var. Bir sözlə, hadisələrin hər hansı bir inkişafında Çin sürprizlə qarşılanmayacaq”. Bütün bunlardan görünür ki, Çin dollara qarşı bundan sonra daha aqressiv siyasət aparacaq. Onu bu prosesdə Rusiya, Türkiyə, İran, çoxsaylı Avropa dövlətləri və digərləri dəstəkləyir. Bu isə dolları qarşıdakı dövrdə daha çətin günlərin gözlədiyini deməyə əsas verir. Bir çox ölkələr kimi, Azərbaycanın da buna indidən hazır olması vacib saylıır.
Ramil QULİYEV
