Hələ də geniş şəkildə tüğyan edən koronavirus pandemiyası dünya iqtisadiyyatına ciddi zərbə vurmaqda davam edir. Özü də bu prosesdən böyük iqtisadiyyata malik ölkələrin daha çox təsirlənməsi müşahidə olunur. ABŞ, Avropa İttifaqı ölkələri, Çin, Rusiya və digərlərinin timsalında qeyd edilənlər özünü qabarıq büruzə verir.
Əsas gəlirləri neft-qaz satışı hesabına təmin edilən bir çox ölkələrdə qeyri-qənaətbəxş vəziyyət hökm sürür. Səudiyyə Ərəbistanı və bir sıra digər ərəb ölkələrinin timsalında da bunu aydın sezmək olar. Bütün bunlar fonunda Azərbaycanın durumuna nəzər salanda daha fərqli mənzərə müşahidə olunur. Belə görünür ki, Azərbaycanın qeyri-neft sektorunun inkişafı istiqamətində vaxtında atdığı addımlar öz nəticəsini verir. Ölkə iqtisadiyyatı digər ölkələrdəki kimi geriləmir, əksinə, cüzi də olsa artır. Daha bir vacib məqam isə həm də odur ki, Azərbaycan bu şəraitdə ixrac məsələsində yenə üstünlüyünü qoruyub saxlayır. Bunu real rəqəmlərə nəzər salmaqla da görmək olar. Belə ki, bu ilin yanvar-mart aylarında ölkənin xarici ticarət dövriyyəsi 6 milyard 695,3 milyon dollar təşkil edib. Ticarət dövriyyəsinin 4 milyard 58,3 milyon dollarını və ya 60,6 faizini ölkədən ixrac olunmuş məhsulların, 2 milyard 637 milyon dollarını, yaxud 39,4 faizini isə idxal məhsullarının dəyəri təşkil edib. Nəticədə 1 milyard 421,3 milyon dollar məbləğində müsbət saldo yaranıb. Cari ilin birinci rübündə qeyri-neft-qaz məhsullarının ixracı keçən ilin yanvar-mart aylarına nisbətən faktiki qiymətlərlə 3,4 faiz artıb. Mövsümi amillər fonunda aqrar sektor hesabına qeyri-neft sektorunda ilin növbəti rüblərində ixrac həcminin daha çox olması gözlənir.
Digər tərəfdən, yükdaşımalar hesabına da Azərbaycanın qeyri-neft gəlirlərində daha çox artım gözlənilir. Xüsusən də “Şimal-Cənub” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizi hesabına bu artım proqnozlaşdırılır. İranın Dövlət Limanlar və Gəmiçilik Təşkilatının rəhbəri Məhəmməd Rastad da Azərbaycan üzərindən daşınan yüklərin xeyli artacağını bildirib. O qeyd edib ki, tranzit ölkə kimi İranın limanları daha çox yük qəbul etməyə başlayıb. Limanların yükaşırma gücünün artırılması artıq zərurətə çevrilib:“İranın Çabahar, Bəndər-Abbas, Şəhid Rəcayi kimi iri limanları beynəlxalq yükdaşımalarda əhəmiyyətli rola malikdir. İran elə bir coğrafi məkanda yerləşir ki, bu ölkənin ərazisindən, dəmir yollarından və dəniz limanlarından Avropa ilə Asiya arasında tranzit yüklərin daşınması daha qısa zamana və ucuz qiymətə başa gəlir. Buradan da yüklər Azərbaycandan keçməklə Rusiya və Avropa istiqamətinə çıxır”. Qeyd edək ki, İrana gələn yüklər Qəzvin-Rəşt-Astara(İran)-Astara(Azərbaycan) dəmir yolu ilə Azərbaycan ərazisindən keçməklə Rusiyaya, oradan isə Qərbi Avropaya daşınır. Əks istiqamətdə də yükdaşımalar intensiv şəkildə həyata keçirilir. Təkcə Səudiyyə Ərəbistanı Rusiya, MDB və Avropa ölkələrində 22 milyard dollar həcmində idxal əməliyyatı həyata keçirir. Ümumiyyətlə körfəz ölkələri Rusiyadan taxıl, Avropadan isə ərzaq məhsulları ilə yanaşı, texniki təchizat və tikinti materialları idxal edir. Hazırda İrana daxil olan tranzit yüklər əsas etibarı ilə “Şimal-Cənub” dəhlizi vasitəsilə Azərbaycanın üzərindən daşınır. Bu isə, ölkə büdcəsinin gəlirlərini artırmaqla yanaşı, qeyri-neft sektorunun inkişafına və yeni iş yerlərinin açılmasına şərait yaradır.
Hazırda yalnız Asiya ölkələri deyil, Avropa dövlətləri də idxal-ixrac əməliyyatlarını “Şimal-Cənub” vasitəsilə həyata keçirməyə çalışır. Çünki Rusiya və Azərbaycan üzərindən yüklərin Asiyaya göndərilməsi zaman baxımından tez, xərc baxımından isə ucuz başa gəlir. Müasir biznesdə isə zaman qazanmaq və az xərclə çox iş görmək olduqca əhəmiyyətlidir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan nəinki regionda, ümumiyyətlə bütün dünyada ən sabit dövlətlərdən biridir. Bu isə o deməkdir ki, Azərbaycan öz ərazisindən keçən bütün yüklərin təhlükəsiz mənzil başına çatdırılmasını təmin etmək imkanına malikdir. Bütün bunlar nəticəsində Azərbaycan üzərindən yükdaşımalara maraq artır. Bu durumda ölkənin gəlirləri də yüksəlir. Baş verənləri şərh edən Milli Məclisin deputatı Vüqar Bayramov bildirir ki, Azərbaycan bu halda daha dayanıqlı iqtisadiyyat sahibinə çevrilir. Onun sözlərinə görə, pandemiya qlobal iqtisadiyyatda kəskin azalmalara gətirib çıxarıb: “Dünya iqtisadiyyatında, eləcə də aparıcı ölkələrin ümumi daxili məhsulunda azalma müşahidə edilir. Qlobal iqtisadiyyat üçün 2020-ci ildə proqnoz bütövlükdə dünya iqtisadiyyatının ikirəqəmli, yəni 10 faizdən çox azalmasından ibarətdir. Sevindirici haldır ki, Azərbaycan həm pandemiyadan əvvəlki dövrdə, həm də pandemiya vaxtı iqtisadi artım tempini qoruyub saxlaya bilib.
Azərbaycan pandemiya dövründə iqtisadi artımı qoruyub saxlayan azsaylı ölkələrdən biridir. Bu ondan xəbər verir ki, Azərbaycan pandemiyanın təsirlərini minimumlaşdıran, eyni zamanda, 3,5 milyard manatlıq iqtisadi, sosial və dəstək paketi həyata keçirməklə yanaşı, ÜDM-dəki artımı qoruyub saxlayan ölkələr sırasındadır. Pandemiya dövründə Azərbaycanın ümumi daxili məhsuldakı artım tempinin qorunub saxlanması pozitiv qiymətləndirilməlidir. ÜDM-də artımın qeydə alınması, xüsusən də Azərbaycanda qeyri-neft sektorunun inkişafı ilə bağlı aparılan islahatların nəticəsidir". Əvvəlki illərdə ölkəmizdə həyata keçirilən dərinləşmiş islahatların pandemiyanın Azərbaycan iqtisadiyyatına təsirlərini azaltdığını diqqətə çatdıran ekspert bildirib: "Bu, bir tərəfdən imkan verdi ki, Azərbaycan sahibkarlar, məşğul əhalinin və işləməyən vətəndaşlarımızla bağlı birbaşa dəstək paketi həyata keçirə bilsin. Bu dəstək paketi nəticə etibarilə pandemiyanın təsirlərini minimumlaşdırdı. Azərbaycan pandemiya dövründə 1,7 milyon nəfərədək özəl sektorda çalışan vətəndaşlarımıza birbaşa maliyyə dəstəyi göstərdi. Ölkədə aparılan islahatlar imkan verdi ki, Azərbaycan qeyri-neft sektorunun inkişafı hesabına ÜDM-dəki artım tempini qoruyub saxladı. ÜDM-in strukturuna diqqət yetirsək görərik ki, artım daha çox qeyri-neft sektorunun hesabına baş verir. Bu o deməkdir ki, qeyri-neft sektoru ÜDM-dəki və bütövlükdə iqtisadiyyatdakı artımda drayverə çevrilir. Pandemiyanın təsirləri qalır, neftin dünya bazarında qiyməti aşağıdır, lakin iqtisadi islahatlar və qeyri-neft sektorunun inkişafı ilə bağlı həyata keçirilən tədbirlər Azərbaycanın məhz pandemiya dövründə də iqtisadi artımı qoruyub saxla bilməsinə şərait yaradır. Bu isə təbii ki, postpandemiya dövrü üçün daha nikbin proqnozların verilməsi üçün baza yaradır. Nəzərə alsaq ki, iqtisadi paket strateji olaraq postpandemiya dövründə sahibkarların daha çox dəstəklənməsini nəzərdə tutub. Bu da nəticə etibarilə imkan verəcək ki, Azərbaycanın postpandemiya dövründə ümumi daxili məhsulunda daha yüksək iqtisadi artım müşahidə edə bilək. Bu, eyni zamanda, qeyri-neft sektorunun ÜDM daxil olmaqla makroiqtisadi göstəricilərdəki drayver rolunun qorunub saxlanması və genişləndirilməsinə xidmət edəcək".
Nahid SALAYEV
