Aparılan hesablamalar göstərir ki, cari ilin aprelin 1-nə Azərbaycan banklarında əmanət qoyuluşu 8 milyard 251,7 milyon manat təşkil edib. Bu, martın 1-i ilə müqayisədə 5,1% azdır. İlin əvvəlinə nisbətən banklara əmanət qoyuluşu 4,5%, son 1 ildə isə 1,1% azalıb. Amma hökumət əmanət qoyuluşunda azalmanın olmasını istəmir. Bu səbəbdən stimullaşdırıcı addımlar atılır və burada əsas məqsədlərdən biri də milli valyutada əmanət yığımının artımına nail olmaqdır.
Qeyd edək ki, bu xüsusda atlan mühüm addımlardan biri də qorunan əmanətlər üzrə illik faiz dərəcəsinin artırılması oldu. Əmanətlərin Sığortalanması Fondu artıq bu il iyunun 1-dən etibarən milli valyutada olan qorunan əmanətlər üzrə illik faiz dərəcəsinin yuxarı həddinin 10 faizdən 12 faizədək qaldırılması barədə qərar qəbul edib. Fonda üzv olan banklarda xarici valyutada olan qorunan əmanətlər üzrə illik faiz dərəcəsinin yuxarı həddi 2,5 faiz təşkil edir. Əmanətçilər əmanətlərin sığortalanması üçün heç bir ödəniş etmirlər, sığorta haqları yalnız banklar tərəfindən ödənilir. Bundan başqa, məlumat verildiyi kimi, Prezident İlham Əliyev tərəfindən əhalinin bütün qorunan əmanətlərinin məbləğindən asılı olmayaraq tam sığortalanması müddətinin növbəti dəfə 9 ay uzadılması haqqında qanun imzalanıb. Əmanətlərin tam sığortalanmasının davam etməsi 7,3 milyard manat həcmində vəsaiti əhatə etməklə ümumilikdə 8,3 milyon əmanətçinin maraqlarının qorunmasına xidmət edir. Məhz bu da insanların banklardan vəsaitini geri çəkməsini dayandırır.
Digər tərəfdən manatla əmanət yığımına da maraq sürətlə artır. Xatırladaq ki, cari ilin ilk rübündə Azərbaycanda fiziki şəxslərin banklarda yerləşdirilən əmanətlərinin 4, 3 milyon manatı və ya 50 faizi xarici valyutadadır. Bu isə o deməkdir ki, əmanətlərdə dollarlaşma yenə azalır. Belə ki, 2020-ci il yanvarın 1-nə əsasən əmanətlərin 52,2%-i və ya 4 milyard 505 milyon manatı xarici valyutada olub. 2019-cu ilin əvvəlində isə bu göstərici 62,5% təşkil edib. Bu da o deməkdir ki, ötən ilin əvvəlindən indiyə qədər olan müddətdə dollarlaşma səviyyəsi 12 faizdən çox azalıb. Artıq manat və dollar əmanətləri paritet həddə çatıb. Hökumətin addımları ilə yaxın tezlikdə manat əmanətlərinin bank depozitlərində dollardan daha çox olması qaçılmaz sayılır.
Ümumiyyətlə, təhlillər göstərir ki, banklarda dollarlaşma səviyyəsi azalır və son illərdə bu proses daha sürətli xarakter alıb. Buna həm manata olan inamın bərpası, həm valyuta bazarında bir neçə ildir hökm sürən sabitlik, həm də dollar əmanətləri üzrə sığortalanma faizinin keçən ilə qədər 3%, keçən ildən isə 2,5% təşkil etməsi kimi amillər təsir göstərib. Dövlət sığorta hadisəsi baş verərkən manatla yerləşdirilən əmanətlərin 12%-nə zəmanət verdiyini bəyan etdiyi halda, dollarla əmanətlərə görə bu rəqəm cəmi 2,5% təşkil edir. Bu da banklara dollarla əmanət yerləşdirilməsinə marağı azaldır. Hazırda banklarda dollarlaşma prosesi yüksək səviyyədə deyil. Üstəlik, manat üzrə qoyulan əmanətlərin daha 2% artıq həcmdə sığortalanması qərarı dollarlaşma tendensiyasına, ekspertlərin fikrincə, bir zərbə vuracaq.
Hazırda banklarda dollar resursları əvvəlkinə baxanda elə də çox deyil. Banklar dollarla, faktiki olaraq, kreditlər də təklif etmirlər. Kredit resurslarına ehtiyacı olanlar da xarici valyuta ilə borc götürmür. Ona görə də dollarlaşma, belə demək olarsa, tədricən aradan qalxır. Digər tərəfdən, ABŞ iqtisadiyyatında baş verənlər dolların taleyi ilə bağlı ciddi narahatlıq yaradır. Hesab edilir ki, ABŞ iqtisadiyyatında hazırda davam edən mənfi proseslər dolları dünya və Azərbaycan miqyasında əhəmiyyətli dərəcədə ucuzlaşdıra bilər. ABŞ-ın Federal Ehtiyat Sisteminin sədri Cerom Pauell də vəziyyətin yaxşı olmadığını bildirir: “Rəqəmlər böyük olacaq. Dəqiq söyləmək çətindir. Fərziyyələrlə danışmaq istəməzdim. Amma bu ilin ikinci rübündə ABŞ-ın ÜDM-i yeni növ koronavirus pandemiyasının nəticələri ilə əlaqədar 20-30%-ə qədər azala, işsizlik səviyyəsi isə 20-25%-ə çata bilər”. Onun fikrincə, mövcud vəziyyəti İkinci Böyük Depressiya adlandırmaq olmaz. “Bəzi köklü fərqlər var. Birincisi, iki ay əvvəl çox sağlam iqtisadiyyata sahib idik. Amma pandemiya durumu dəyişib. Onu da xatırladım ki, 1920-ci illərdə böhran olanda maliyyə sistemi çökmüşdü. İndi isə maliyyə sistemimiz güclüdür və buna tab gətirməyə qadirdir. Bununla belə, yenə çox kəskin tənəzzül olacaq, amma bu, müddət baxımından 1930-cu illərləkindən çox qısa olmalıdır”. Pauell, həmçinin, zamanla iqtisadiyyatın bərpa olunacağına əminliyini dilə gətirib. Amma indiki halda səslənən fikirlər və reallıq ABŞ iqtisadiyyatının tənəzzüldə olduğunu göstərir və bu da dolları artıq digər valyutalara nisbətdə ucuzlaşdırır.
Xatırladaq ki, ötən həftə ABŞ Əmək Nazirliyi apreldə işsizlik səviyyəsinin rekord səviyyəyə - 14,7%-ə çatdığını açıqlayıb. “The Washington Post” qəzetinin apardığı sorğuya əsasən, bu müddətdə 2008-ci il qlobal maliyyə böhranı ilə müqayisədə işçilərin ixtisarı, təxminən, iki dəfə çox olub. ABŞ-ın ÜDM-i 2020-ci ilin ilk rübündə pandemiya ətrafında yaranan vəziyyətə görə son 6 ildə ilk dəfə illik müqayisədə 4,8% azalıb. Bu rübdə azalmanın daha çox olması gözlənilir. Məhz bunlar dollara inamı azaldır və Azərbaycanda da bu hal özünü qabarıq göstərir. Bu durumda banklara manatla yerləşdirilən vəsaitin miqdarının daha sürətlə artması proqnozlaşdırılır.
Ramil QULİYEV
