Dünya iqtisadiyyatını qarşıda gözləyən dövr üçün kifayət qədər bədbin proqnozlar səslənməkdədir. Verilən proqnozlar iqtisadiyyatda əhəmiyyətli dərəcədə geriləmələr olacağını deməyə əsas verir. BMT-nin İqtisadi və sosial işlər departamentinin “Dünyada iqtisadi vəziyyət və perspektivlər” adlı son hesabatında bildirilir ki, cari ildə dünya iqtisadiyyatı COVID-19 pandemiyası nəticəsində 3,2 faiz kiçilib, yəni 8,5 trilyon ABŞ dolları məbləğində zərərə uğrayıb:“Bu qədər itkilər dünya ÜDM-nin əvvəlki dörd ildəki artımını heçə endirəcək. Həm də ÜDM sənayesi inkişaf etmiş ölkələrdə daha çox, 5 faiz azalacaq, inkişaf edən ölkələrdə isə azalma 0,7 faiz olacaq”.
Bildirilir ki, yeni koronavirus pandemiyası ilə bağlı tətbiq edilən məhdudiyyətlər dünya iqtisadiyyatının 90 faizinə təsir edərkən istehsalat zəncirlərinin pozulmasına, tələbatın azalmasına, işsizliyin artmasına gətirib çıxarıb. Hesabat müəlliflərinə görə, koronavirusun fəsadları üzündən dünyada 56 faizi Afrikanın payına düşən 34,3 milyon insan yoxsulluq həddindən aşağıya düşəcək:“Bir çox ölkələrdə hökumət tərəfindən həyata keçirilən və dünya ÜDM-nin 10 faizinə qədər müvafiq olan təkanverici tədbirlər müsbət haldır. Pandemiya başa çatandan sonra dünya iqtisadiyyatının nə qədər tez dirçələcəyi dövlətlərin iş yerlərini qoruyub saxlamaq, əhalinin daha çox zərərə uğrayan təbəqələri üçün gəlir təmin etmək bacarığından birbaşa asılıdır”. Qərargahı Manilada yerləşən Asiya İnkişaf Bankının hesabatında da bədbin məqamlar yer alıb. Qeyd edilir ki, bu il koronavirus pandemiyasının yaratdığı fəsadlara görə dünya iqtisadiyyatının itkisi 5,8 - 8,8 trilyon dollar aralığında dəyişə bilər:“Yeni növ koronavirusun səbəb olduğu pandemiya nəticəsində dünya iqtisadiyyatı 5,8 trilyondan 8,8 trilyon ABŞ dollarına qədər itki verə bilər ki, bu da qlobal ümumi daxili məhsulun 6,4 - 9,7%-nə bərabərdir”. Bank ekspertləri qeyd ediblər ki, zərərlərinin 8,8 trilyon dollar olacağı təxmini məhdudiyyətlərin altı ay ərzində qüvvədə olacağı uzunmüddətli risq dövrü üçün ssenarinin qiymətləndirilməsidir. İqtisadi aktivliyin üç ayda bərpa olunacağı ssenaridə isə bu rəqəm 5,8 trilyon dollar olacaq. Beynəlxalq Valyuta Fondu, Dünya Bankı, Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı da qlobal iqtisadiyyatın azalacağını bildirir. Amma bu azalmalar ölkələr üzrə fərqlidir. Məsələn, Azərbaycan nadir ölkələrdəndir ki, cari ilin ötən dövründə iqtisadiyyatında artım qeydə alınıb.
Qeyd edək ki, bu ilin yanvar-aprel aylarında Azərbaycanda 22 milyard 400 milyon manat dəyərində ümumi daxili məhsul istehsal edilib. Bu, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 0,2% çoxdur. Özü də bu artım əsas etibarı ilə qeyri-neft sektoru hesabına baş verib. Belə ki, 4 aylıq ÜDM-in 14 milyard 530 milyon manatlıq hissəsi qeyri-neft-qaz sektorunun payına düşüb. Bu isə qeyri-neft sektorunun ÜDM-də payının 70 faizi keçməsi deməkdir. Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı da Azərbaycanın digərləri ilə müqayisədə daha bir üstünlüyə malik olduğunu bildirir. Bankın hesabatında qeyd olunur ki, 2019-cu ildə Azərbaycan ÜDM-inin artım tempi indi daha çox qeyri-neft sektoru hesabınadır və bu da digər enerji hasilatçıları ilə müqayisədə onun əlavə üstünlüyüdür. Bildirilir ki, kənd təsərrüfatı və xidmət sektoru da müsbət dinamika göstərir:“Aprel ayında valyutaya təzyiq də azalıb. Bank sektoruna inamı artırmaq üçün hökumət fiziki şəxslərin əmanətlərinin tam sığortalanması müddətini 2020-ci ilin dekabr ayının əvvəlinə qədər uzatdı. Mübadilə məzənnəsi bu gün sabit olaraq qalır. ARDNF-in böyük aktivləri (ÜDM-nin təxminən 90%-i) xarici şokların iqtisadiyyata təsirini yumşaltmağa davam edəcək”. Bank artıq 2020-ci ilin üçüncü rübündə ölkəmizdə iqtisadi artımın daha sürətli olacağını gözləyir.
Daha bir vacib məqam odur ki, Azərbaycan əksər ölkələrdən fərqli olaraq investisiya baxımından da əlverişli mövqedədir. Belə ki, bu ilin yanvar-aprel aylarında Azərbaycanda əsas kapitala 3 milyard 903 milyon manat vəsait yönəldilib. Məlumata görə, son 1 ildə neft-qaz sektoruna yatırılmış investisiyalar 18,8% artıb. İstifadə olunmuş vəsaitin 2 milyard 622,3 milyon manatı və yaxud 67,2%-i məhsul istehsalı sahələrinə, 875,2 milyon manatı və yaxud 22,4%-i xidmət sahələrinə, 406 milyon manatı və yaxud 10,4%-i isə yaşayış evlərinin tikintisinə sərf olunub. Pandemiya dönəmində bunlar kifayət qədər yüksək göstəricilər sayılır. Xarici ticarət sahəsində də durum əlverişlidir. Belə ki, bu ilin yanvar-aprel aylarında Azərbaycan xarici ölkələrlə 9,7 milyard dollar dəyərində ticarət əməliyyatı aparıb.
Dörd aylıq xarici ticarət dövriyyəsinin 6,3 milyard dolları ixracın, 3,4 milyard dolları isə idxalın payına düşüb. Son 1 ildə idxal 25,7% azalıb. Son nəticədə xarici ticarətdə 2,9 milyard dollarlıq müsbət saldo yaranıb. Bu, illik müqayisədə 15,1% çoxdur. Belə vəziyyət ölkənin daha çox valyutaya qənaət etməsinə imkan verir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, bu böhran şəraitində Azərbaycan maliyyə yardımı üçün Beynəlxalq Valyuta Fonduna müraciət etməyib. Halbuki, 150-dən çox ölkə Beynəlxalq Valyuta Fonduna və ya Dünya Bankına yardım almaq üçün müraciət edib. Azərbaycanın isə kifayət maliyyə ehtiyatları var. Bu da iqtisadiyyatın yeni dönəmdəki inkişafı və onun səngiyən sahələrini yenidən işə salmaq üçün çox böyük imkanlar yaradır.
Ramil QULİYEV
