Dünya iqtisadiyyatında koronavirus pandemiyası səbəbindən cari il ərzində tənəzzül qaçılmaz sayılır. Artıq bir çox beynəlxalq qurumlar da dünya iqtisadiyyatının hansı həcmdə kiçiləcəyinə dair müxtəlif proqnozlar verir. Konkret olaraq Cənubi Qafqaz ölkələrinə gəlincə, beynəlxalq proqnozlardan belə bəlli olur ki, burada pandemiyadan ən az təsirlənən ölkə Azərbaycan olacaq. Bunu Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankının proqnozlarından da görmək olar.
Qurum bu il Azərbaycanda ümumi daxili məhsulun (ÜDM) 3% azalacağını proqnozlaşdırır. Bununla belə, qurum gələn il Azərbaycanda neftə xarici və daxili tələbin artması hesabına 3% iqtisadi artım gözləyir. Beynəlxalq Valyuta Fondunun proqnozuna əsasən isə, pandemiya nəticəsində qlobal iqtisadiyyat 2020-ci ildə 3 faiz, Yaxın Şərq və Mərkəzi Asiyanın neft ixrac edən ölkələrinin iqtisadiyyatı isə 3,9 faiz azalacağı halda, Azərbaycan iqtisadiyyatı cəmi 2,2 faiz kiçiləcək. Azərbaycana qonşu ölkələrdə kiçilmə həddi daha yüksək göstərlir. Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı bu il Gürcüstan iqtisadiyyatının 5,5%, Ermənistan iqtisadiyyatının isə 3,5% kiçiləcəyini proqnozlaşdırır. Amma məsələnin maraqlı tərəflərindən biri də odur ki, bu kiçilmə Ermənistan iqtisadiyyatı üçün dəhşətli xarakter daşıyır. Elə bu səbəbdəndir ki, region ölkələri arasında virus ən çox Ermənistanda yayılsa da, burada hökumət iqtisadiyyat sahələrinin fəaliyyətini yenidən bərpa etmək məcburiyyətində qalıb. Düşmən ölkənin özündə də etiraf edilir ki, yoluxmanın yayılması ilə iqtisadiyyatın yenidən açılması hökumətin atdığı ifrat bir addımdır. Bununla belə, Nikol Paşinyan hökumətinin ardıcıl olmayan siyasəti nəticəsində ölkədə vəziyyət getdikcə pisləşir. Bir tərəfdən epidemiya hücum etməyə davam edir, digər tərəfdən, insanların sosial vəziyyəti pisləşir, iqtisadiyyat çökür. Epidemiyaya qarşı səmərəsiz mübarizə nəticəsində hakimiyyət təkcə cəmiyyətlə deyil, çökən iqtisadiyyat problemi ilə də üzləşib. İqtisadiyyata yönləndiriləcək 80 milyard dram paketin müzakirə edilməsindən 2 ay keçib. Amma indiyə qədər də bu istiqamətdə real addımlar atılmayıb. Ermənistan dövlət büdcəsində nəzərdə tutulan kapital xərcləri belə düzgün yerinə yetirilmir. Paşinyan hökumətinin fəaliyyətində mövcud olan iş tempi ölkədəki böhran vəziyyətinə heç bir şəkildə uyğun gəlmir. Belə vəziyyətdə, qeyd olunduğu kimi, sağlamlıq problemlərinə məhəl qoymadan iqtisadiyyatı bir şəkildə qorumağa ümid edən hökumət fövqəladə vəziyyət rejimini ləğv etmək qərarına gəlib. Bu isə Ermənistanda hər an insan sağlamlığı üçün də, iqtisadiyyat üçün də gözlənilməz nəticələr verməklə, yeni kütləvi yoluxmaların baş verə biləcəyi deməkdir. Təbii ki, bu şəraitdə Ermənistan iqtisadiyyatı daha sürətlə çökəcək.
Qonşu Gürcüstanda da vəziyyət yaxşı deyil. Beynəlxalq Valyuta Fondu da bildirir ki, pandemiya Gürcüstan iqtisadiyyatına əhəmiyyətli dərəcədə mənfi təsir göstərəcək. Hesab edilir ki, Gürcüstan məhsullarına tələbat azalacaq, bunun nəticəsi olaraq ixracat həcmi aşağı düşəcək. Turist axını da azalır ki, bu vəziyyətdə gəlirlər də sürətlə aşağı düşür. Xarici investisiyaların həcmi də azalmağa doğru gedir. Bütün bunlardan Gürcüstan iqtisadiyyatı əhəmiyyətli dərəcədə təsirlənir.
Azərbaycanda isə vəziyyət qonşu ölkələrə nisbətdə fərqlidir. Əvvəla Azərbaycanda, həmin ölkələrdən fərqli olaraq, iqtisadiyyat hələ mənfi müstəviyə keçməyib. Əksinə, cüzi də olsa artım var. Elə Prezident İlham Əliyev də Sumqayıtda “Gilan Tekstil Park” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətinin tibbi maska fabrikinin və tikiş fabrikinin nəzdində fəaliyyət göstərən qoruyucu kombinezonların istehsalı müəssisəsinin açılışında iştirakı zamanı çıxışında məsələnin bu tərəfinə toxunaraq maraqlı açıqlamalar verib:“Azərbaycanda dörd ayın yekunları göstərir ki, iqtisadiyyat az da olsa artıb - 0,2 faiz. Əlbəttə ki, bu, şərti artım sayıla bilər. Amma yenə də, hələ ki, düşməyib. O ki qaldı, qeyri-neft sektorunun inkişafına, bu sektorun sənaye artımı 16 faizdən çoxdur. Bu, görülmüş işlərin nəticəsidir. Məhz sənayeləşmə, yeni sənaye müəssisələrinin yaradılması - o cümlədən Sumqayıt şəhərində - buna imkan verir”.
Hazırda ölkəmizdə böhranın dərinləşməsinin qarşısı alınır və sabitlik qorunur. İkinci mərhələdə iqtisadiyyatın bərpası istiqamətində işlərə start veriləcək və bu xüsusda artıq müvafiq addmlar da atılır. İqtisadiyyatın bərpası üçün ucuz maliyyə, yüngül vergi yükü və tələbi yaradan bazarlara çıxış üçün müvafiq işlər görülür. Digər tərəfdən, bu il ərzində Azərbaycan valyuta itkisinə ən az məruz qalan ölkədir və qorunan ehtiyatlar ölkəyə yeni manevr imkanları qazandırır. Burada qeyd edək ki, “JP Morgan”ın hesablamarına görə, qlobal pandemiyanın təsiri ilə dünyadakı suveren sərvət fondları təxminən 1 trilyon dollar dəyərində kapital itkisinə məruz qalıb. Körfəzdəki suveren fondların aktivlərinin bu ilin sonuna qədər 296 milyard dollar azalacağı proqnozlaşdırılır. Dünyanın ən iri suveren fondu olan Norveçin Pensiya Fondu bu ilin ilk rübündə 113 milyard dollar, başqa sözlə, Azərbaycanın Dövlət Neft Fondunun həcmindən az qala üç dəfəyə qədər böyük dəyəri itirib. Qlobal şoklar nəticəsində bu ilin ilk rübündə Dövlət Neft Fondunun aktivlərinin yenidən qiymətləndirilməsi ilə bağlı qısamüddətli bazar dəyəri dəyişkənliyindən yaranan mənfi fərq isə 2,1 milyard manat olub. Neft Fondunun investisiya portfelinin 80 faizindən çoxunu likvid və sabit gəlirli alətlər təşkil etdiyindən, qlobal şokların fondun aktivlərinə təsirini minimuma endirmək mümkündür. Eyni zamanda, fondun investisiya portfelinin 66 faizinin ABŞ dollarında olması və bu valyutanın real effektiv məzənnəsinin bu ilin əvvəlindən 8,5 faiz bahalaşması aktivlərin dəyəri üçün əhəmiyyət kəsb edir. Yeri gəlmişkən, Dövlət Neft Fondunun vəsaitlərinin 22,8 faizinin saxlandığı avronun da real effektiv məzənnəsi bu ilin əvvəlindən 3 faiz bahalaşıb. Bu da ölkəyə, onun iqtisadiyyatına mühüm üstünlüklər qazandırır. Bunlar postpandemiya dövründə iqtisadi bərpa prosesinə müsbət təsir edəcək mühüm amillərdən sayılır.
Ramil QULİYEV
