ABŞ və Çin arasında kəskinləşən münasibətlər iki ölkənin iqtisadi əlaqələri ilə yanaşı, dolların da taleyinə ciddi təsir göstərmək həddinə çatıb. Belə görünür ki, Çin ABŞ-ın ona yönəlik koronaviris ittihamlarına cavab olaraq Vaşinqtonu ən zəif yeri sayılan dollar üzərindən vurmağa hazırlaşır.
Bu prosesdə Çin öncə ABŞ iqtisadiyyatına daha az sərmayə yatırmağı düşünür. Artıq Çinin 2019-cu ildə ABŞ iqtisadiyyatına birbaşa sərmayəsi öncəki illə müqayisədə azalaraq 5 milyard ABŞ dollarına düşüb. 2018-ci ildə isə bu göstərici 5,4 milyard dollar olmuşdu. Bu il isə tərəflər arasında ziddiyyət üzündən bu sərmayənin tam dayandırılması gözlənilir. Mütəxəssislər bu vəziyyəti iki ölkə arasındakı münasibətlərin soyuması və Çin hökumətinin xarici kapitala qoyulan sərmayələrə tətbiq etdiyi məhdudiyyətlərlə əlaqələndirir. Bundan əlavə, Çinin “South China Morning Post” nəşri yazır ki, Pekin ABŞ-ın qiymətli kağızlarını satışa çıxara və bununla da, ABŞ dollarını ucuzlaşdıra bilər. Yazıda bildirilir ki, Çin ABŞ-ın dövlət istiqrazlarına 1,1 trilyon dollar məbləğində investisiya qoyub və hazırda bu rəqəmi azaltmaq barədə düşünür. Bu addımın ikitərəfli ticarət münasibətlərindəki yeni gərginliyə və COVID-19 pandemiyasına görə ölkələr arasındakı "söz müharibəsi"nə cavab olaraq atılacağı deyilir.
Çinin qərarı həm də ABŞ-ın qiymətli kağızlar bazarı üçün problemlər yarada bilər. Çünki rəsmi Vaşinqton pandemiyanın iqtisadi təsirlərini azaltmaq üçün bir sıra proqramları maliyyələşdirmək istəyir və bu məqsədlə dövriyyəyə yeni qiymətli kağızlar buraxır. Bundan başqa, investisiyalardan imtina ABŞ-ın nüfuzuna ciddi zərbə vuracaq və bu ölkənin qlobal investorlara ödəmə qabiliyyətini şübhə altına alacaq. Bu arada, “Deloitte China” nəşrinin baş iqtisadçısı Süy Sitao bildirib ki, Çin və Rusiya ABŞ hökumətinin dünya bazarında silah kimi istifadə etdiyi dollardan istifadəni dayandırmaq barədə müzakirələr aparır. Bu hal isə, ekspertlərə görə, dollar üçün müsbət heç nə vəd etmir. Rusiyalı iqtisadçı Aleksandr Losev də bildirir ki, Çinlə ABŞ arasındakı ticarət savaşı iqtisadi savaşa keçsə, dollar çökəcək və bütün dünyanın iqtisadi itkiləri dəfələrlə artacaq:"Qarşıdurmalar digər sferalarda da keçsə, o zaman dünya iqtisadi böhranı riskləri artacaq. 2008-ci il böhranı zamanı ABŞ-dan kənardakı dünyanın itkisi 3 trilyon dollara bərabər idi. Həmin dövrdən indiyə qədər qlobal iqtisadiyyat 27% artıb. Hazırkı qarşıdurma ən azı bu qədər itkiyə səbəb ola bilər. Ticarət müharibəsi iqtisadi savaşlarla nəticələnsə, bu, qlobal iqtisadiyyatın geriləməsinə və enerjiyə ehtiyacın azalmasına gətirib çıxaracaq. Bu, həm də dolların çöküşündə özünü göstərəcək”.
“Dolların ucuzlaşdırılması həm Avropanın, həm də Amerikanın investorları üçün problem yaradır. Məlum olduğu kimi, Amerika dünyada həm ən çox xarici borcu olan, həm də ən böyük istiqraz dövriyyəsinə malik dövlətlərdən biridir. ABŞ öz valyutasını ucuzlaşdırmaqla borclarını daha ucuz valyuta ilə ödəyə bilər ki, bu da onun üçün müsbət bir addımdır. Amma məsələnin mənfi tərəfi bundan ibarətdir ki, bu addım investorları Amerikadan çəkindirə bilər. Buna görə də məsələdə bu şəkildə ziddiyyətlər ortaya çıxır. Bunlar Çinə də yaxşı məlumdur və Pekin dollara qarşı sərt addımlar atmaqda israrlıdır. Hesab edilir ki, bu fonda Çin ABŞ-da qiymətli kağızları satışa çıxarsa, digər dövlətlər də eyni addımı atacaq. Bu isə dolların sadəcə dünya iqtisadiyyatında rolunun üzərindən xətt çəkilməsi deməkdir. ABŞ və Çin arasında şiddətlənən iqtisadi savaş fonunda ekspertlər dollar üçün heç də müsbət proqnozlar vermir. Qeyd olunan məsələdə indilikdə Rusiya, Türkiyə, İran, bəzi Avropa ölkələrinin Çinin yanında yer alması müşahidə olunur. Proses, ekspertlərə görə, Qafqaza da təsir edəcək. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, bu durumda ABŞ və Çinin Azərbaycanın da yerləşdiyi Cənubi Qafqaza marağı əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Xüsusən də, istər Çinin, istərsə də ABŞ-ın regionun əsas dövləti olan Azərbaycanla iqtisadi münasibətlərə indi daha çox diqqət yteirməsi aydın müşahidə olunur. Çin və ABŞ indilikdə Azərbaycanla iqtisadi əlaqələri daha da dərinləşdirməyə can atır. Azərbaycan isə hər iki ölkə ilə iqtisadi əməkdaşılığı genişləndirməkdə maraqlıdır və tərəflərin hər birinə münasibətdə neytral siyasət yürüdür. Belə görünür ki, Bakının bu yanaşmasından Pekin və Vaşinqton özləri də razıdır.
Hazırda Birləşmiş Ştatlarla Azərbaycan arasında bir çox istiqamətləri əhatə edən münasibətlər mövcuddur. Azərbaycan Birləşmiş Ştatlarla geniş iqtisadi əməkdaşlıq əlaqələri qurub. Bu əməkdaşlığın əsas istiqamətləri isə Azərbaycanda neft və qaz sektorunun inkişafı, yeni boru kəmərlərinin tikintisi və istismarı, "Şərq-Qərb" dəhlizi boyu infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsi, qeyri-neft sektoru sahəsində qarşılıqlı ticarətin genişləndirilməsidir. İki ölkə arasında iqtisadi münasibətlərin genişlənməsinin göstəricilərindən biri olaraq ticarət dövriyyəsinin həcmi də ildən-ilə artmaqdadır. Hazırda Azərbaycanın Çinlə də iqtisadi əlaqələri genişlənir. Çinin “Bir Kəmər - Bir Yol” strategiyasını dəstəkləyən ilk ölkələrdən olan Azərbaycan, həm də bu təşəbbüsün reallaşdırılmasında fəal iştirakçıdır. Çinin “Bir Kəmər - Bir Yol” təşəbbüsü çərçivəsində Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun potensialından istifadə olunması iqtisadi sahədə, xüsusilə investisiya, ticarət, tranzit və digər sahələrdə əməkdaşlıq üçün geniş imkanlar açır. Məhz bütün bunları əsas götürərək, nə ABŞ, nə də Çin Azərbaycanla münasibətləri pisləşdirməkdə maraqlıdır. Əksinə, belə görünür ki, tərəflərin hər ikisi, ticarət müharibəsinə rəğmən, Azərbaycanla əlaqələri daha sürətlə inikşaf etdirəcək. Amma bu ölkələrin iqtisadi savaşında dollarn çöküşünün Azərbayacana da təsir etməsi gözlənilir. Azərbaycan bu fonda, istisna olunmur ki, valyuta ehtiyatlarının tərkibi ilə bağlı siyasəti yeniləsin.
Ramil QULİYEV
