Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün zaman-zaman bəzi bankların ciddi təhdid yaratması heç kimə sirr deyil. Hələ 5 il əvvəl baş vermiş məlum devalvasiyalar fonunda bu hal bəzi bankların timsalında özünü qabarıq göstərdi. Elə o vaxtdan hökumət bank sektorunun yaratdığı mümkün təhdidləri aradan qaldırmaq üçün daha aktiv siyasətə start verdi. 10-dan çox bankın fəaliyyətinin dayandırılması, bəzilərinin müflis vəziyyətdən xilas olması istiqamətində görülən tədbirlər müsbət nəticə verdi.
Indinin özündə də bank sahəsində zəif olanlar və problem yaradanların fəaliyyətinə son qoyulması istiqamətində müvafiq addımlar davam etdirilir. Artıq məlumat verildiyi kimi, 27 apreldə Mərkəzi Bank 4 bankın, yəni “Atabank”, “AGBank”, “NBCBank” və “Amrah Bank”ın idarəçiliyini öz üzərinə götürüb. 28 apreldə isə “Atabank” və “Amrah Bank”ın lisenziyasını ləğv edib. Bura qoyulan əmanətlər sarıdan hansısa problem yoxdur. Xatırladaq ki, bağlanan banklardakı əmanətlərin ümumi məbləği 850 milyon manatdır. Mərkəzi Bankın məlumatına görə, müflis olan banklardakı əmanətlərin 98 faizi qorunur. Həmin əmanətlər Əmanətlərin Sığortalanması Fondu tərəfindən vətəndaşlara qaytarılacaq. Bankların özlərinə gəlincə, zəif olanların fəaliyyətinin bundan sonra da dayandırılması qaçılmazdır. Mərkəzi Bankın sədri Elman Rüstəmov bu xüsusda artıq bir sıra maraqlı açıqlamalarla çıxış edib "Dövlət banklara lisenziya verib, onların inkişafı üçün hər cür şərait yaradıb. Təkcə XXI əsrdə Azərbaycan iqtisadiyyatı 3 dəfədən çox böyüyüb, bank sektoru da buna uyğun olaraq qazanmalı, böyüməli və kapitallaşmalı idi. Bəzi banklar bu imkandan istifadə ediblər və bu gün ayaq üstə möhkəm durublar, bəziləri isə bunu etməyiblər. Bu gün bağlanan bankların sahibləri heç kimi günahlandırmalı deyil, problemi özlərində axtarmalıdır.
Mərkəzi Bankın apardığı araşdırmalar göstərir ki, son vaxtlar maliyyə vəziyyəti pisləşmiş bankların problemləri oxşardır. Məlum 4 bankdan 3-ü – “Atabank”, “NBC Bank” və müəyyən dərəcədə “Amrah Bank” bazara açıq olmayan, sahibinin biznesinə qapanmış banklardır. Təəssüf ki, uzaq keçmişimizdən qalmış bir bank modeli var. Bank daxil olduğu böyük bir holdinqə, biznesə xidmət edir. Əhalidən qəbul edilmiş əmanətlər də məhz həmin biznesə yönəldilir və itirilir.
Bu gün bəzi ekspertlər danışanda mən təəccüblənirəm, çünki onlar peşəkardır, bank qanunvericiliyini bilirlər, amma deyirlər ki, dövlət bankları xilas etməlidir. Dövlətin belə bir vəzifəsi yoxdur. Dövlət yalnız əmanətçilər qarşısında götürdüyü öhdəliyə əməl edə bilər. Bunun üçün əmanətlərin sığortalanması ilə bağlı mexanizm var və banklar kollektiv şəkildə birləşərək dolayısı ilə əmanətçilərin pulunu qaytarmalıdır. Məlum 4 bankın əmanətçiləri ilə bağlı məsuliyyət bundan sonra bazarda qalmış 26 bankın üzərinə düşür. Problemlə üzləşmiş banklar sistem əhəmiyyətli banklar da deyil ki, dövlət onları xilas etsin. Onların bazar payı ayrı-ayrılıqda 1%-ə çatmır, ümumilikdə 3%-dir, hamısı özəl banklardır. Dövlətin məsuliyyəti yalnız dövlət bankı üçün ola bilər, o da bankda dövlət payı çox olanda. Qanunvericilik və ənənə belədir. Ötən il problemli kreditlərlə bağlı Azərbaycanda dünyada nümunəsi olmayan bir addım atıldı. Bu yolla həmin özəl banklara çox böyük yardım göstərildi. Bundan artıq dövlətin edə biləcəyi bir şey yoxdur". Baş bankir maraqlı bir məqama da toxunaraq, zəif bankların bağlanma səbəblərini də açıqlayıb:“Mərkəzi Bankın apardığı araşdırmalar göstərir ki, son vaxtlar maliyyə vəziyyəti pisləşmiş bankların problemləri oxşardır. Məlum 4 bankdan 3-ü – “Atabank”, “NBC Bank” və müəyyən dərəcədə “Amrah Bank” bazara açıq olmayan, sahibinin biznesinə qapanmış banklardır. Təəssüf ki, uzaq keçmişimizdən qalmış bir bank modeli var. Bank daxil olduğu böyük bir holdinqə, biznesə xidmət edir. Əhalidən qəbul edilmiş əmanətlər də məhz həmin biznesə yönəldilir və itirilir. Yəni çox risqli kredit siyasəti yürüdülür, böyük iddiaları olan şəxslərin layihələri maliyyələşdirilir, bilinmir bu layihələrin axırı nə olacaq, hətta bank profilindən kənar böyük əmlaklar alınır və son nəticədə vəsaitin yerləşdirilməsi xeyir gətirmir. Aşağı səviyyədə idarəetmənin olması, risq menecmentinin olmaması kimi problemlər var”. O qeyd edib ki, “Azərbaycanda zəif bank bəzən açıq, bəzən də gizli yollarla yüksək faizlə əmanətlər cəlb edir və bazarda faizləri qaldırmaqla digər banklar üçün pis nümunə olur. Hazırda bu problemlərin həlli istiqamətində də mühüm addımlar atılır. Bundan sonra da zəif banklarla bağlı müvafiq tədbirlərin görülməsi gündəmdədir. Eyni zamanda bəzi bankların birləşməsi də istisna edilmir. Yəni ölkənin bank sisteminə xələl gətirə biləcək, kreditorların qarşısında öhdəliklərini yerinə yetirə bilməyən, yüksək risqlərə malik olan banklar, belə demək olarsa, bundan sonra da aradan götürüləcək. Məqsəd ilk növbədə ondan ibarətdir ki, bank sistemində, sayı az olsa da, iri, sağlam və rəqabətli iştirakçılar qalsın.
Xatırladaq ki, bankların konsolidasiyası, yəni birləşməsi əsasən məcburi və ya vəziyyətin təsiri altında, ya da könüllü olur. İkinci halda konsolidasiyanın əsas məqsədi bazarda mövqelərini möhkəmləndirmək, rəqabət qabiliyyətini artırmaq, bazarın daha iri payına malik olmaqdır. Elə hökumət də məhz bunda maraqlıdır. Məcburi konsolidasiya əksər hallarda bir qurumun digəri tərəfindən alınması formasında həyata keçirilir və birincinin hər hansı formada bazarda qalması məqsədi daşıyır. Hökumət hazırda bankların könüllü birləşməsinə xüsusi maraq göstərir. Bu mənada, bankların birləşməsi məsələsi Mərkəzi Bank tərəfindən həmişə təbliğ edilib. İndi də bu istiqamətdə müvafiq işlər görülür. Digər tərəfdən, monetar siyasət onu tələb edir ki, sistemdə yalnız etibarlı və dayanıqlı iştirakçılar qalsın. Bu, bankların dayanıqlığını kəskin şəkildə artırmış olacaq. Bundan əlavə, bankın likvidliyin idarə edilməsi üzrə imkanlarını artıracaq ki, bu da öz növbəsində bankın maliyyə imkanlarını daha da çoxaldacaq. Sistem baxımından isə bu, risqlərin azaldılması deməkdir ki, indiki şəraitdə əsas məqam da budur. O da faktdır ki, bank sistemində sağlamlıq təmin olunarsa, banklar öhdəliklərin yerinə yetirilməsi məsələsində çətinlik çəkməzsə, sistemdə sabitlik yaranacaq və əhalinin banklardan depozitləri çıxarması ehtimalı kəskin azalacaq. Hazırda hökumətin fəaliyyəti məhz bu istiqamətdədər və demək olar ki, zəif bankların fəaliyyətinə tezliklə son qoyulacaq.
Ramil QULİYEV
