Belə görünür ki, cari ilin sonunda Avropanın yeni mənbədən təbii qaz alacağı ölkə qismində yalnız Azərbaycan çıxış edəcək. Ən azı o baxımdan ki, bu il ərzində məhz Azərbaycandan Avropaya qaz nəqli mümkün olacaq. Ölkəmizdən Avropya uzanan yeni qaz kəməri olan “Cənub qaz dəhlizi”nin son halqası TAP da artıq tamamlanmaq üzrədir. Artıq ilin sonuna kimi “Cənub qaz dəhlizi” ilə Azərbaycan qazının Avropa bazarlarına daxil olması gözlənilir.
Xatırladaq ki bu ilin sonuna kimi Rusiya qazı da "Şimal axını-2" qaz kəməri vasitəsilə Avropa bazarına çatmalı idi. Amma ABŞ sanksiyaları və bir sıra Avropa ölkələrinin addımları tamam fərqli vəziyyət yaradır. Bu arada "Şimal Axını-2" kəməri üçün daha bir əngəlin yarandığı üzə çıxıb. Belə ki, Polşa və Danimarka Baltik dənizində "Baltic Pipe" qaz kəmərinin çəkilməsi üzrə işlərin yerinə yetirilməsi ilə bağlı müqavilə imzalayıb. Tikinti işləri Polşaya təxminən 280 milyon avroya başa gələcək. "Baltic Pipe" qaz kəməri Norveç qazını Polşaya nəql edəcək.
Məlumata görə, "Gaz-System" və "Saipem Limited" şirkətləri Baltik dənizində qaz kəmərinin çəkilməsi üzrə işlərin yerinə yetirilməsinə dair müqavilə imzalayıb. Polşa hökumətinin strateji enerji infrastrukturu məsələləri üzrə müvəkkili Pyotr Naimski qeyd edib ki, müqavilənin imzalanması təkcə tikintiyə lazım olan bütün icazələrin alınmasını yox, həm də layihənin icrasına başlanılmasını nəzərdə tutur. O, sərmayədarların artıq podratçılarla müqavilələr bağladığını və kompressor stansiyalarının tikintisi və ya genişləndirilməsi üçün lazım olan texniki komponentləri aldığını vurğulayıb. Qrafik üzrə ilk işlər 2020-ci ilin ikinci yarısında başlamalıdır. "Baltic Pipe" kəməri "Şimal axını-2"nin çəkilməsi planlaşdırılan ərazidən keçir və onların magistralları kəsişir. Elə bu da "Şimal axını-2" üçün daha bir əngəl deməkdir. Digər tərəfdən, bir müddət əvvəl Stokholm Arbitraj Məhkəməsi “Qazprom”un Polşanın PGNİG şirkətinə kompensasiya ödəməsi barədə qərar çıxarıb. İndi Polşa bildirir ki, PGNİG şirkəti “Qazprom”dan Stokholm Arbitraj Məhkəməsinin müəyyən etdiyi vəsaitləri almasa, Varşava “Şimal axını-2” qaz kəmərinin aktivlərinə həbs qoymağa cəhd edə bilər. Polşa Dövlət Aktivləri nazirinin müavini Yanuş Kovalski bu xüsusda deyib:“Hər şeydən öncə “Şimal axını” və “Şimal axını-2” şirkətlərinin səhmlərinə həbslər qoyula bilər. Bu, öz növbəsində, qaz kəmərinin ikinci xəttinin inşası prosesini dayandıra bilər”. Rusiya isə bu vəsaiti ödəməkdən imtina etdiyi üçün yaranmış durumun da "Şimal axını-2"nin çəkilişinə əlavə əngəl yaratması qaçılmaz sayılır.
Üstəlik, ABŞ-ın “Şimal axını-2” kəmərinə qarşı sanksiyaları da layihə üçün əlavə əngəl sayılır. Bu durumda, Rusiya prezidenti Vladimir Putinin sözlərinə görə, qaz kəmərinin tikintisi və işə salınması gələn ilin birinci rübünə qədər başa çata bilər. O vurğulayıb ki, Moskva xarici tərəfdaşları cəlb etmədən qaz kəmərini özü tikib başa çatdıra biləcək və yeganə sual tarixlərlə bağlıdır. Lakin bəzi Qərb dövlətlərinin mövqeyi layihənin gələn ilin ilk rübündə də başa çatmasını əngəlləyir. Bu vəziyyətdə ABŞ-ın da öz qazını Avropaya satması müşkül görünür. Düzdür, böyük həcmdə maye qaz istehsalına başlayan ABŞ bunun üçün ən yaxşı satış bazarı qismində Avropanı görür. Amma ABŞ-dan maye qazın Avropaya ixracı baha başa gəlir. Digər tərəfdən, regionda rus qazının mövcudluğu ABŞ-ın işini çətinləşdirir. Artıq baha qiymət səbəbindən Avropa ölkələri özü də ABŞ maye qazına böyük maraq göstərmir. Məhz bu vəziyyətdə Avropa üçün indi ən sərfəlisi Azərbaycan qazıdır. Azərbaycan təbii qazını Avropaya çatdıracaq TAP boru kəməri layihəsi üzrə işlərin isə artıq 94,1 faizi tamamlanıb. TAP-ın inşası üzrə “Saipem” şirkətinin “Castoro 6” borudüzən gəmisi isə İtaliyanın San Foka bölgəsində işlərə başlayıb. Gəmi TAP-ın Adriatik dənizindəki 105 kilometrlik hissəsində, yəni İtaliyadan Albaniyayadək hissədə boruları inşa edəcək. TAP-ın quru hissəsində, Yunanıstan, Albaniya və İtaliya marşrutunda boruların hamısı torpağa basdırılıb. Boru kəmərinin ötürücülük qabiliyyəti ildə 10 milyard kubmetr olan ilkin layihəsi üzrə biri Yunanıstan, digəri isə Albaniyada olmaqla ümumilikdə 2 kompressor stansiyasının inşası tamamlanıb. Ötən ilin noyabrında TAP-ın Yunanıstan hissəsində sınaq məqsədilə qaz nəqlinə başlanıb. Belə ki, Yunanıstandakı Evros çayı ilə Kipoidəki kompressor stansiyası arasında boru kəmərinin 2 kilometrlik hissəsinə təbii qaz qəbul edilib. Bu, boru kəmərinin istismara verilməsi prosesinin ilkin mərhələsidir. Həmin prosesin məqsədi boru kəməri infrastrukturunun tamamilə təhlükəsizliyini və işlər başa çatdıqdan sonra istismara hazır olmasını, eləcə də milli və beynəlxalq təhlükəsizlik, həmçinin istismar standartlarına uyğun olmasını təmin etməkdir. Təbii qazın boru kəməri sisteminə daxil edilməsi “Şahdəniz-2” qazının Avropaya tədarükünün başlanğıcı üzrə növbəti mərhələdir. TAP vasitəsilə ticari məqsədlə qaz nəqli 2020-ci ilin oktyabrında, yəni İtaliyaya qədər olan hissənin tam istifadəyə veriləcəyi və sınaqdan keçiriləcəyi vaxtda gözlənilir. İlk mərhələ istifadəyə verildikdən sonra təbii qaz tədricən boru kəmərinin Yunanıstan marşrutunun digər hissələrinə, eləcə də Albaniya və İtaliyaya mərhələli şəkildə nəql edilməyə başlanacaq. TAP konsorsiumu təbii qaz tədarükçülərinin maraqlarını ifadə etməyə imkan verəcək bazar sınaqlarına da başlayıb. Məqsəd sonrakı mərhələdə TAP-ın genişləndirilməsi imkanlarını araşdırmaqdır. Xatırladaq ki, TAP-ın ilkin ötürücülük qabiliyyəti ildə 10 milyard kubmetr olacaq və bu həcmin gələcəkdə 20 milyard kubmetrədək artırılması nəzərdə tutulur. TAP “Snam Rete Gas” şirkətinin istismar etdiyi İtaliyanın qaz nəqliyyatı şəbəkəsinə birləşəcək. Layihə Azərbaycan qazının İtaliya, Almaniya, Fransa, Böyük Britaniya, İsveçrə və Avstriya kimi böyük Avropa bazarlarına çatdırılması üçün böyük imkanlar yaradır. Perspektivdə Türkmənistan və İran qazının da Azərbaycan üzərindən Avropaya ötürülməsi gündəmdədir.
Ramil QULİYEV
