Neft qiymətlərinin tənzimlənməsi fonunda atılan addımlar artıq öz nəticələrini verməkdədir. Hasilatin azalması istiqamətində OPEC və bəzi qeyri-OPEC ölkələrinin son qərarı artıq mayın əvvəlindən etibarən qiymətlərdə yüksəlişə rəvac verib. İndi prosesdə ABŞ-ın da aktiv iştirak etmək niyyəti və atdığı addımıar, ekspertlərin fikrincə, neft qiymətlərini daha dinamik şəkildə artıra bilər.
Qeyd edək ki, artıq ABŞ-ın neft nəhəngləri hasilatı azaltmağı nəzərdə tutur. Belə ki, ABŞ-ın “Exxon Mobil”, “Chevron” və “ConocoPhillips” şirkətləri iyun ayının sonuna qədər neft hasilatını gündəlik 660 min barrel azaltmağı planlaşdırır. Bu isə OPEC+ ölkələrinin qərarı fonunda neft qiymətlərini daha sürətlə artırır. Xatırladaq ki, mayın 1-dən OPEC və bəzi qeyri-OPEC ölkələri neft hasilatının məhdudlaşdırılması üzrə sazişin icrasına başlayıb. “Əməkdaşlıq Bəyannaməsi”nə əsasən, OPEC+ ölkələri sutkalıq neft istehsalını may-iyun aylarında 9,7 milyon barrel, iyulun 1-dən ilin sonuna kimi 7,7 milyon barrel, 2021-ci ilin yanvarından 2022-ci ilin aprelinədək isə 5,8 milyon barrel azaldacaq. Artıq qərarın icrası ilə bağlı olaraq birjalarda neftin qiyməti son 9 ay ərzində ən böyük sutkalıq artım tempini nümayiş etdirir. Neftin qiyməti hasilat məhdudiyyətlərinin tətbiqi fonunda artım dinamikasını davam etdirir. Tədarük bolluğuna dair ən pis ssenarinin geridə qaldığına dair bazarda yaranan optimist fikirlər də “qara qızıl”ın qiymətinin bahalaşmasına təsir göstərir. Belə ki, hazırda “Brent” markalı neftin bir barreli Londonun ICE birjasında 29,02 dollara, “Light” markalı neftin bir barreli isə Nyu-Yorkun NYMEX birjasında 22,37 dollara alıcı axtarır. Azərbaycanın dünya bazarına çıxararaq satdığı xam neftin qiyməti 0,6 dollar, yaxud 2,55% artıb. “Azeri Light” markalı neftin bir barrelinin qiyməti 24,11 dollar təşkil edir. Halbuki, Azərbaycan neftinin bir barrelinin qiyməti bu il aprelin 21-də minimuma enərək 15,81 dollar təşkil edirdi. Amma atılan addımlar fonunda ekspertlər bu ayın sonuna kimi neft qiymətlərinin 40 dollara çatmasını istisna etmir. ABŞ-ın da prosesdə fəal iştirakı buna təsir edir.
Bu arada bəlli olub ki, Birləşmiş Ştatlardakı aktiv neft-qaz qazma qurğularının sayı kəskin azalıb. “Baker Hughes” şirkəti bildirir ki, təkcə ötən hesabat həftəsində ABŞ-dakı aktiv neft və qaz qazma qurğularının sayı 57 ədəd azalaraq 408 olub. Keçən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə ölkədəki aktiv qazma qurğularının sayı 582 ədəd geriləyib. Amma ABŞ neft qiymətini yüksəltmək üçün təkcə qeyd edilənlərlə kifayətlənmir. Yayılan məlumata görə, ABŞ rəsmi şəkildə OPEC+ razılaşmasına daxil olmasa da, bu istiqamətdə mühüm addım atmağa hazırlaşır. Belə ki, qeyri-rəsmi səviyyədə ABŞ-ın şist neftinin çox hissəsi çıxarılan Texas ştatı OPEC+ anlaşmasına daxil ola bilər. “Şist inqilabı”nın episentrinin neft şirkətlərini hasilatın həcmini azaltmağa məcbur edəcək taleyüklü qərar artıq bu günlərdə verilə bilər. Bu zaman hasilat həcminin qəbul edilən həddə saxlanması üçün sərt nəzarət qaydalarının tətbiqi də gündəmdədir. Məlumata görə, burada hər artıq barrelə görə 1000 dollar şəklində cərimə təklif edilir. Bu isə ən inadkar neft hasilatçısını da düşünməyə vadar edəcək.
Texasın əsas media orqanı olan “Houston Chronicle” ixtisar planının detalları və onun ətrafında baş verəcəklər barədə yazır:"Texasın neft-qaz sahəsini tənzimləyən Dəmiryolu Komissiyası ştatda neft hasilatını ayda 20 faiz azaltmağa imkan verəcək təklif ətrafında müzakirələr açıb. Komissiya 1970-ci illərdən hasilatın azaldılması barədə əmrlər verməyib, lakin koronavirus pandemiyasının yaratdığı qlobal xam neft artıqlığı ona gətirib ki, şist neft şirkətləri olan “Pioneer Natural Resources” və “Parsley Energy” agentlikdən bu hüququndan istifadə etməyi xahiş edib. 20 faizlik ixtisarın həcmi, ABŞ OPEC+ razılaşmasına qoşularsa, Texasın ixtisar edəcəyi neftin həcminə bərabərdir. Texaslı tənzimləyicilərin planına əsasən, "kiçik neft biznesi" kvotalaşmaqdan azad ediləcək, bütün ixtisarlar isə iri və orta şirkətlərin payına düşəcək. Faktiki olaraq, Amerika tərəfi üçün daha məntiqli çıxış yolu Səudiyyə Ərəbistanı, Rusiya və digər neft hasilatçılarına qoşulmaq olardı. Məsələ ondadır ki, hələ 2019-cu ildə amerikalı ekspertlər Səudiyyə Ərəbistanı və Rusiyanın “qara qızıl”ın qiymətini qaldıra və aşağı sala biləcək yeni neft alyansı yaratmasından ciddi narahat idilər. Üstəlik, həm OPEC ölkələri, həm də ittifaqa üzv olmayan dövlətlər alyansda iştirak edirdilər. 2020-ci ildə OPEC+ razılaşmasının pozulduğu bir vaxtda Amerikanın geosiyasət üzrə ekspertləri neftin qiymətinin düşməsinə, təbii ki, təəssüflənirdilər, lakin həm də keçən il onları qorxudan alyansın Amerikanın qlobal enerji siyasətini, həmçinin ABŞ-ın Yaxın Şərq diplomatiyasını artıq təhdid edə bilməyəcəyinə çox sevinirdilər. Yeni OPEC+ sövdələşməsi isə Amerikanın bu kabusunu yenidən gündəmə gətirir, hətta onu gücləndirir. O mənada ki, neft bazarında fəaliyyət koordinasiyası daha da genişlənib və indi hətta NATO ölkəsini də əhatə edir. Belə ki, "Financial Times"ın məlumatına görə, NATO ölkəsi olan Norveç neft hasilatını 13 faiz azaldacaq. Bu isə o deməkdir ki, Norveç hökuməti OPEC+ ölkələrinə verdiyi qeyri-rəsmi vədini yerinə yetirib.Bu səbəbdən ABŞ-ın da prosesdə iştirakı vacibdir”.
Hesab edilir ki, ABŞ-ın istehsalın azalmasında fəal iştirakı neft qiymətlərini aktiv şəkildə yüksəldə bilər. Artıq qeyd olunduğu kimi, bu istiqamətdə addımlar ayın sonuna kimi qiymətləri 40 dollarlıq həddə, ilin ilk yarısının sonuna kimi 55-60 dollarlıq səviyyəyə çatdıra bilər. Bu isə Azərbaycan və digər hasilatçılar üçün də komfort qiymət sayılır. Hazırda proseslər elə bu istiqamətdə də inkişaf edir.
Ramil QULİYEV
