Dünyanın hələ də bir və iki nömrəli iqtisadiyyatı sayılan ABŞ-la Çin arasında ticarət savaşına yenidən start verilir. Özü də bu dəfə savaşın daha dağıdıcı xarakter alması gözlənilir. Prosesə təkan verən budəfəki başlıca amil isə koronavirusdur. Məlumata görə, ABŞ prezidenti Donald Tramp bəyan edib ki, rəsmi Vaşinqton koronavirusla bağlı Çin mallarının idxalına əlavə rüsumlar tətbiq edə bilər. Ağ Evin liderinə “ABŞ hökuməti koronavirusla bağlı cəza tədbiri kimi Çinə olan borc öhdəliklərini yerinə yetirməkdən imtina edə bilərmi” sualına cavabında Tramp bunun başqa şəkildə edilə biləcəyini qeyd edib:“Daha böyük miqdarda pul qazanmaq üçün əlavə rüsumlar tətbiq edilə bilər”.
Onun sözlərinə görə, ABŞ Çinin koronavirusun yayılmasının qarşısını ala bilmədiyinə görə məsuliyyətə cəlb edilməsi üçün fərqli variantları nəzərdən keçirir. Söhbət böyük pullardan gedir:“Almaniya da, biz də variantları tədqiq edirik və biz almanlardan fərqli olaraq daha böyük pullardan danışırıq. Hələlik yekun qərar qəbul etməmişik. Çox ciddi araşdırma aparırıq. Zamanı gələndə sizi məlumatlandıracağıq”, Qeyd edək ki, alman mətbuatı da ölkənin Çindən kompensasiya tələb edəcəyini iddia etmiş, məbləğ 165 milyard dollar olaraq açıqlanmışdı. Tramp isə ABŞ-ın Çinə olan 1 trilyon ABŞ dolları həcmində borcunu qaytarmamaqla da hədələyib. Qeyd edək ki, ABŞ hökümətinin borclanmaq üçün buraxdığı borc qiymətli kağızlarının 1 trilyon dolları məhz Çin tərəfindən alınıb və Çin hər il bu qiymətli kağızlara investisiya edir, yəni ABŞ Çin qarşısında borclanır. Ümumiyyətlə, Donald Tramp və dövlət katibi Mayk Pompeo son dövrlərdə dəfələrlə Çini virusun mənşəyi barədə məlumatları gizlətməkdə ittiham edib. Mayk Pompeo Pekini koronavirusun təhlükəli infeksiya xəstəlikləri üzrə tədqiqatların aparıldığı Uhan Virusologiya İnstitutunun laboratoriyasından sızması ehtimalı barədə açıqlama verməyə çağırıb. Tramp isə açıqlamasında, bundan başqa, Çinin onun prezident seçkilərində məğlub olması üçün çalışdığını iddia edib. Çin Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Qenq Şuanq isə bildirir ki, Vaşinqton düşmənin Pekin deyil, koronavirus olduğunu anlamalıdır. Bununla belə, İngiltərədə yerləşən “Henry Jackson” beyin mərkəzinin açıqlamasına görə, Çin koronavirus epidemiyasının pandemiyaya çevrilməsinə görə məsuliyyət daşıyır və buna görə kompensasiya ödəməsi qanun çərçivəsindədir. Qurumun hüquq mütəxəssisi Samuel Armstronq koronavirus pandemiyası səbəbilə Çinin məhkəməyə verilə biləcəyi və ittiham etmək üçün ən çox 10 qanuni yol olduğunu bildirib:“Bu düzəlişlər bir ölkənin Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına bir pandemiya ssenarisini bildirməsini və müəyyən bilgiləri 72 saat ərzində paylaşmasını tələb edir. Çinin bu vəzifəni icra etməməsi qarşı tərəfin şikayətinin təməl qaynağı olacaq”. Onun sözlərinə görə, təkcə “Böyük yeddilik” ölkələrinə Çin ən az 4 trilyon dollar kompensasiya ödəməlidir:“Çinin məsuliyyətini qəbul edib sanksiyalara boyun əyməsi üçün bütün dünyanın bu məsələni daha ağrılı vəziyyətə gətirməsi vacibdir. Hər hansı qanuni tələb Çini masaya oturmağa məcbur etmək üçün iqtisadi və təhlükəsizlik vasitələrini istifadə edən dövlətlərin əlinə baxacaq”. Stockton Beynəlxalq Hüquq Mərkəzinin müəllimi Ceyms Kraska isə Çinin kompensasiya ödəməsi üçün hər ölkənin öz sanksiyalarını tətbiq edə biləcəyini bildirib. O qeyd edib ki, Çin pandemiya ilə bağlı bilgiləri sadəcə ölkə daxilində yaydığı, beynəlxalq xəbərdarlıq etmədiyi üçün bütün planeti təhlükəyə atıb. Məhz bu durumda qlobal miqyasda yenə ciddi narahatlıq predmetinə çevrilən məqamlardan biri də ABŞ-la Çin arasında kəskinləşən ticarət müharibəsidir. Dünyanın iki ən böyük iqtisadiyyatı arasında baş verənlərin digər ölkələrə təsirsiz ötüşməyəcəyi dəqiqdir. Məsələn, baş verənlər dünyada neftin qiymətinin yenidən kəskin ucuzlaşmasına səbəb ola bilər. Eyni zamanda bir çox ölkələrin milli valyutasında yenidən ucuzlaşma qeydə alınması da istisna deyil. Elə bu fonda baş verənlər Azərbaycanda da diqqətlə izlənir, indidən müvafiq tədbirlər görülür. İndilikdə isə görünən budur ki, qarşıdakı dövr ərzində ABŞ və Çin ticarət müharibəsini daha da qızışdıracaq. Məsələn, Çin öz milli valyutasının məzənnəsinin yenidən aşağı səviyyəyə enməsinə icazə verib. Bu metod Çinin dəfələrlə baş vurduğu və ABŞ-ı çox qıcıqlandıran üsullardan biridir, bu yolla Pekin öz ixracatçılarını stimullaşdırır və ölkədən kapital çıxışını əngəlləyir. Belə vəziyyət dolları ucuzlaşdırmağa hazırlaşan ABŞ üçün əlavə problem yaradır, eyni zamanda valyuta müharibəsini də stimullaşdırır. Digər tərəfdən hesab edilir ki, qarşıdurma ciddi xarakter alarsa, Çin əlində olan və trilyon dollarlarla ölçülən ABŞ qiymətli kağızları vasitəsilə manevr etmək qərarına gəlsə, bunun fəsadlarını bütün dünya iqtisadiyyatı çəkə bilər.
Ekspertlərin fikrincə, ticarət müharibələri dünya miqyasında mal və məhsulların qiymət baxımından bahalaşması ilə nəticələnəcək. Eləcə də, bu fonda ticarət müharibəsi davam edəcəyi təqdirdə, Azərbaycana da idxal edilən məhsulların qiymətlərində artımlar müşahidə edilə bilər. Bu, həm texnologiya, həm avtomobil, həm də digər sənaye məhsulları ola bilər. Amma qlobal ticarət müharibəsi neftin dünya bazarında qiymətinin yeni çöküşünə gətirib çıxararsa, bu halda dünya iqtisadiyyatı yenidən böhran yaşayacaq. Bu durumda neft hasilatçıları, o cümlədən Azərbaycan itkiləri qeyri-neft məhsullarını ixracı hesabına təmin etməli olacaq. Amma bütövlükdə qlobal ticarət müharibəsinin Azərbaycan üçün təhdid istiqamətində ciddi təsirləri olmayacaq. Çünki Azərbaycan iqtisadiyyatını elə formada qurub ki, dünyada baş verən proseslər ona minimal dərəcədə təsir göstərə bilsin. Real vəziyyət bu strategiyanın doğruluğunu təsdiq edir. Yəni enerji məhsullarının qiyməti qalxmasa belə, Azərbaycan yaranmış vəziyyətdə qeyri-neft məhsullarının artan ixracı hesabına yenə ticarət müharibəsindən ən az təsirlənən ölkələrdən biri olacaq. Xatırladaq ki, bundan əvvəlki ticarət və valyuta savaşları da Azərbaycana hansısa ciddi təsir göstərməmişdi. İndilikdə isə, Azərbaycan da daxil olmaqla, dünya ölkələri hesab edir ki, ABŞ və Çin ticarət müharibəsinin genişləndirilməsinə imkan verməmək üçün hər iki tərəfin kompromis axtarışına başlaması yaxın perspektivdə vəziyyətdən çıxışın, daha doğrusu, gərginliyin səngidilməsinin ən optimal yoludur. Amma ABŞ və Çin hələlik bu prosesdən uzaq qaçır.
Ramil QULİYEV
