Dünya iqtisadiyyatında koronavirus pandemiyası üzündən yaşanan çətinliklər fonunda böyük narahatlıq predmetinə çevrilən məqamlardan biri də ABŞ-da baş verənlərdir. Hazırda ABŞ iqtisadiyyatında yaşanan böyük çətinlik və geriləmələr fonunda dollara etimadın əhəmiyyətli dərəcədə azalması müşahidə olunur. Bu fonda artıq bir sıra ölkələr ehtiyatlarında olan dolları yenidən qızılla əvəzləməyə başlayıb. Dünya Bankı da bu xüsusda bildirir ki, baş verənlərlə əlaqədar bu il qızılın unsiya qiymətinin əvvəlki ilə nisbətən 14,9 faiz artacağını proqnozlaşdırır.
Amma hesab edilir ki, dolların zəifləməsi fonunda qızıla tələb artarsa, qızıl daha çox bahalaşa bilər. ABŞ-da baş verənlər isə dolları zəiflədir. Belə ki, koronavirusun təsiri ilə bu ilin ilk rübündə ABŞ-da ümumi daxili məhsul (ÜDM) 4,8% azalıb. Bununla da son 6 ildə ilk dəfə ABŞ iqtisadiyyatında azalma qeydə alınıb. Hesabat dövründə fərdi xərclər mağaza və restoranların bağlanması ilə proqnozları üstələyərək 7,6% azalıb. Belə ki, birinci rübdə fərdi xərclər son 40 ilin minimumunu yeniləyib. “Reuters” agentliyi cari ilin ikinci rübündə ölkənin daha çox itkiyə məruz qalacağını bildirib. İqtisadçı Kris Rupki agentliyə açıqlamasında ikinci rübdə ölkəni ağır vəziyyətin gözlədiyini deyib:“İqtisadiyyat ilk rübdə belə güclü zərər görübsə, ikincinin nə dərəcədə dərin olacağını soruşmayın. Bu tam fəlakət olacaq”. Bu arada o da məlum olub ki, ABŞ-da iyun ayına qədər işsizlik səviyyəsi 16-20 faizə qədər arta bilər. Ölkə prezident Donald Trampın iqtisadi müşaviri Kevin Hassetin sözlərinə görə, hesablamalar 1930-cu ildən indiyə qədər işsizlik səviyyəsinin ən yüksək həddə çıxacağını deməyə əsas verir: “May və iyul aylarında iqtisadi göstəricilər indiyə qədər gördüyümüz ən pis rəqəmlər olacaq”. Qeyd edək ki, ABŞ-da koronavirus yayılmağa başladığı mart ayından etibarən işsizlik və yoxsulluq sürətlə artır. 14 martdan indiyə qədər 25 milyondan çox insanın işsiz qaldığı deyilir. Bu fonda ABŞ federal hökumətinin borc öhdəliklərinin ümumi həcmi rekord səviyyə sayılan 24,5 trilyon dollara çatıb. Buna həm də koronavirusla mübarizə çərçivəsində həyata keçirilən tədbirlər səbəb olub. Hesablamalar göstərir ki, yanvarın 1-dən bəri ABŞ-ın dövlət borcu 1,5 trilyon dollar artıb. Düzdür, Donald Tramp koronavirus pandemiyasının nəticələrinin aradan qaldırılması üçün ayrılan vəsaitlə bağlı Birləşmiş Ştatların dövlət borcunun artmasının onu narahat etmədiyini deyib. Xatırladaq ki, Donald Tramp mart ayının sonlarında iqtisadiyyatı stimullaşdıran 2 trilyon dollar həcmində tədbirlər barədə qanun layihəsini imzalayıb. Sənəd, əsasən işsizlik üzrə müavinətləri, xəstəxanalara yardımları və bəzi sahələrə maliyyə dəstəyini nəzərdə tutur. Bir qədər əvvəl “The Washington Post” qəzeti koronavirusun yayılması fonunda cari il ABŞ-ın dövlət və korporasiya borclarının artaraq rekord həddə çatacağı barədə məqalə dərc etmişdi. Proqnozlara görə, cari ildə federal büdcənin xərcləri gəlirlərini 4 trilyon dollar üstələyəcək.
Beynəlxalq Valyuta Fondunun məlumatına görə, koronavirusun yayılması ilə mübarizə çərçivəsində atılan addımlar səbəbindən ABŞ-ın dövlət borcu 2020-ci ildə ümumi daxili məhsulun 131,1 faizinə qədər yüksələcək. Birləşmiş Ştatların Ticarət Nazirliyi nəzdində fəaliyyət göstərən İqtisadi Analiz Bürosunun məlumatına əsasən, ötən ilin sonunda ölkədə ümumdaxili məhsulun həcmi 21,73 trilyon dollar təşkil edib. Hazırda ABŞ koronavirusa yoluxma və ölüm hallarının sayına görə dünyada birinci yerdə qərarlaşıb. Ölkənin virusdan iqtisadi müstəvidə də böyük zərər görməsinin davam edəcəyi proqnozlaşdırılır. Məhz bu fonda iqtisadiyyat sürətlə zəifləyir və buna paralel olaraq da dollara etimad azalır. Artıq son birja əməliyyatlarında dolların sürətlə dəyərdən düşməsi müşahidə olunur. ABŞ-ın mərkəzi bankının funksiyalarını yerinə yetirən Federal Ehtiyat Sisteminin, gözlənildiyi kimi, illik uçot dərəcəsini 0-0,25 faiz saxlaması da prosesə əlavə təkan verib. Qurum özü qərarını belə izah edir:"Davam edən böhran yaxın vaxtlarda iqtisadi fəallığa, məşğulluğa və inflyasiyaya əhəmiyyətli dərəcədə təsir edəcək və bu, orta müddətli perspektivdə iqtisadiyyat üçün əhəmiyyətli risqlər yaradır. Bu hadisələri nəzərə alaraq, komitə federal fondlar üzrə payın məqsədli diapazonunu 0-0,25 faiz səviyyəsində saxlamağa qərar verdi".
Xatırladaq ki, Federal Ehtiyat Sistemi uçot dərəcəsini martın 16-da 0-0,25%-ə qədər endirib və koronavirusa görə risqlərlə mübarizə çərçivəsində uçot dərəcəsini ciddi şəkildə azaldıb. Tənzimləyicinin həmin vaxt yaydığı açıqlamada qeyd edilirdi ki, koronavirusun fəsadları qısamüddətli perspektivdə iqtisadi fəallığa təsir göstərəcək və bu, perspektiv üçün təhlükə yaradır. Bütün bunlar, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, dollara də təsir edərək onu ucuzlaşdırır. Ümumiyyətlə, cari il ərzində dolların əhəmiyətli dərəcədə dəyər itirməsi gözlənilir. Hesab edilir ki, bu durumda Azərbaycanda da manat-dollar səviyyəsində dəyişiklik mümkündür. Yenə hökumət müdaxiləsi olmasa, dollar manat qarşısında müəyyən qədər dəyər itirə bilər. Mərkəzi Bankın sədri Elman Rüstəmov isə xatırladır ki, Azərbaycanda dollarla bağlı sadəcə müəyyən spekulyasilar olub və onun da qarşısı alınıb:“Milli valyutanın məzənnəsinə çox ciddi spekulyativ hücum oldu, lakin bu hücumun qarşısını aldıq və valyuta bazarında vəziyyət sabitləşib. Bu gün biz üzvü, səhmdarı olduğumuz beynəlxalq təşkilatlarla məsələhətləşirik, onlar Azərbaycandakı vəziyyəti çox müsbət qiymətləndirirlər. Bu həm Dünya Bankına, həm də Beynəlxalq Valyuta Fonduna aiddir. Azərbaycanın böyük valyuta ehtiyatları və aşağı xarici borcu imkan verir ki, biz çox ciddi manevrlər edək". Məhz bu şəraitdə manatın dünya və ABŞ iqtisadiyyatında baş verənlər fonunda möhkəmlənmə ehtimalı da artır.
Ramil QULİYEV
