Dünya bazarlarında neftin qiyməti indi bütün hasilatçılar üçün qeyri-məqbul olub, ucuzlaşmaqda davam edir. Artıq “Brent” markalı neftin iyun müqavilələrinin bir barrel üçün qiyməti 18,96 dollara qədər azalıb. Azərbaycan nefti də 20 dollardan ucuz satılır. Ən pis göstərici isə ABŞ nefti ilə bağlıdır. Belə ki, ABŞ neftinin bir barrelinin qiyməti 15,02% azalaraq 10,86 dollar təşkil edir. Məhz bu durumda neft qiymətləri ilə bağlı ciddi problem yaşayan ABŞ “qara qızıl”ın qiymət artımına hamıdan çox maraq göstərməyə başlayıb.
Okeanın o tayında qiymətin belə kəskin enməsinə səbəb ABŞ-ın ən böyük neft paylama mərkəzi olan “Cushing”də anbarların maksimum səviyyədə dolması, eləcə də Kaliforniya sahillərində bir neçə gündür onlarla neft tankerinin dayanmasıdır. Təkcə “Long Beach” limanı yaxınlığında 27 tanker lövbər atıb. “The Wall Street Journal” nəşrinin məlumatına görə, neft bazarının həddən çox yüklənməsi səbəbindən qurudakı anbarlarda yer çatışmır. Treyderlər xam nefti saxlamaq üçün tankerləri icarəyə götürməyə məcbur olur. Malta və Cənubi Afrika sahillərində də analoji vəziyyət hökm sürür.
Qeyd edək ki, koronavirus pandemiyası fonunda tələbatın azalması səbəbindən dünyada neft anbarları tez bir zamanda dolub. Ötən həftə ABŞ-ın Energetika Nazirliyi ehtiyatların artaraq 518,6 milyon barrelə çatdığını bildirib. Bu durumda alıcı olmadığı üçün neft tankerləri Kaliforniya sahillərində 20 milyon barrellik rekord həcmdə yüklə açıq dənizdə gözləməyə başlayıb. “Reuters”in məlumatına görə, dünya miqyasında dənizlərdəki tankerlərdə 160 milyon barrel neft qalıb. Qeyd edək ki, 2019-cu ildə sutkada 100 milyon barrel olan neft tələbatı koronavirus səbəbindən bu ilin aprel ayında 70 milyon barrelə qədər azalıb. Vəziyyətin hələ müəyyən müddət bu şəkildə davam etməsi gözlənilir. Bu isə neft qiyməti ilə bağlı böhranın davam edəcəyini təsdiq edir. Ekspertlər bildirir ki, bu vəziyyətdə ABŞ-ın neft qiymətləri ilə bağlı növbəti addımlar atması gözlənilir. Çünki ölkənin neft hasilatı sənayesi tam sıradan çıxır. Neft məsələləri üzrə ekspert İvan Danilov da ABŞ-da neft böhranının ağır keçdiyini bildirir:“Qlobal maliyyə elitasının gündəminin təşviqində ixtisaslaşan nüfuzlu Britaniya nəşri "Financial Times"in redaksiyası belə etiraf edir ki, hələlik hər şey pis gedir, amma bütövlükdə Amerika və Amerikanın şist neft sektoru, xüsusilə Rusiya və Səudiyyə Ərəbistanından nə vaxtsa bunun qisasını alacaqlar. Hələlik isə? "Financial Times"ın yazdığına görə vəziyyət təxminən belə görünür: Amerika neft sənayesinin şist sektoru böyük əzab-əziyyət çəkir və özünü alçaldılmış hiss edir. Britaniya nəşrinin analitikləri bildirirlər ki, ABŞ-ın şist sektoru hazırda dizləri üstə çöküb. Neft hasilatı və treydinqi şirkətlərinin nümayəndələri də neft bazarının perspektivlərini təsvir etmək üçün heç də az emosional ifadələr işlətmirlər.
Ümumilikdə, belə bir obraz təsvir olunur: şist sənayesi sanki dizləri üstə çöküb və onu üzünə vururlar. Bu vəziyyətdə nikbinliyi necə tapmaq olar? Nikbinlik üçün isə ABŞ-ın "Council on Foreign Relations" analitik mərkəzindən olan xüsusi ekspertlər var. "Financial Times" da bu analitik mərkəzin eksperti Emi Mayersin neft bazarına dair mövqeyini paylaşır: "Rusiya və Səudiyyə Ərəbistanı şist sənayesini bağlaya biləcəklərini hesab edir. Amma onların yalnız edə biləcəkləri şist şirkətlərinin sahiblərini dəyişdirmək olacaq". Analitik, əslində şist şirkətlərinin müflisləşməsi fonunda onların sahiblərinin dəyişəcəyini iddia edən çox populyar bir mövqeni təkrar edir – yeni sahiblərin üzərində köhnə borcların yükü olmur və onlar məmnunluq hissi ilə ABŞ-ın geosiyasi maraqlarını təşviq etmək naminə bazarda ucuz neft satacaqlar. Bu nəzəriyyənin problemi ondadır ki, yeni sahiblər məhz şist inqilabının baş verməsini maliyyələşdirmiş kreditorlar olacaqlar. İndi isə bu kreditorlara ziyanlı şist yataqları veriləcək və yataqlarda iş davam edərsə, onların daha çox pul itirmək perspektivi yaranacaq.
Kapital bazarlarında şist şirkətlərinin işinin davam etdirməsinə kömək edəcək sərmayədarları axtarmaq olar, lakin bunu etmək çox çətin olacaq: şistin perspektivinə inanan sərmayədarların hamısı ona artıq yatırımlar edib və kütləvi müflisləşmə prosesində neft şirkətlərinin aktivlərinin qalıqlarına məhz onlar sahib olmalıdır. Amerikanın Enerji İnformasiya Agentliyinin dəyərləndirməsinə görə, ABŞ artıq 2020-ci ilin sonunda xalis neft idxalçısı statusuna qayıdacaq. OPEC+ sövdələşməsinin iştirakçıları qarşısında heç vaxt Amerikanın neft sənayesinin məhz şist seqmentini "məhv etmək" vəzifəsi durmayıb. Vəzifə özgə pulları ilə dempinqlə məşğul olan və digər hasilatçılara zərər vuran Amerika şirkətlərinə dərs verməkdən və ya onları bazardan çıxarmaqdan ibarət idi. Müəyyən mənada "dərs vermək" mümkün olmasa da, "bazardan çıxarmaq" variantı — özü də sözün əsl mənasında, fiziki olaraq — hələ ki, pis alınmır. Belə ki, Texasın "Houston Chronicle" qəzetinin verdiyi məlumata görə, Texasda neft quyularının kütləvi bağlanması başlayıb”. Ekspert qeyd edir ki, məhz bu vəziyyətdə ABŞ neftin sabit qiyməti üçün digər hasilatçılarla razılıq əldə etməlidir. Belə bir razılığın olmasında isə bütün hasilatçılar, o cümlədən Azərbaycan da maraqlıdır. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Azərbaycan 1994-cü ildən bəri ilk dəfə BP şirkətini ölkədəki layihələr çərçivəsində hasilatı azaltmağa çağırıb. Əsas məqsəd OPEC+ razılaşması çərçivəsində Azərbaycanın neft hasilatını azaltmasına dair üzərinə götürdüyü öhdəliyi yerinə yetirməkdir. “Reuters” agentliyi xatırladır ki, OPEC+ ölkələrində iri neft şirkətləri ümumiyyətlə hökumət tərəfindən olunan hasilat azalmalarından kənar qalırdı. Amma artıq vəziyyət dəyişib. Xatırladaq ki, dünya neft bazarında balansın yaradılması və neftin qiymətinin sabitləşdirilməsi məqsədilə Azərbaycan da üzərinə yeni öhdəliklər götürüb. 2018-ci ilin oktyabr ayında gündəlik xam neft hasilatı 718 min barrel olan Azərbaycan yeni razılaşma çərçivəsində hasilatı həmin səviyyədən 164 min barrel azaltmalı olacaq. May-iyun ayları ərzində Azərbaycan gündəlik xam neft hasilatını 554 min barrel həcmində saxlamalıdır.
Ramil QULİYEV
